Commentaar

Escalatie levert alleen maar verliezers op

Wie helpt Spanje? Die vraag drong zich op toen het streven naar onafhankelijkheid van de Catalanen zondag ontaardde in confrontaties tussen burgers en de Madrileense staatsmacht, met bijna 900 gewonden tot gevolg. Klaarblijkelijk zijn de hoofdrolspelers in het debat over de status van de autonome regio niet meer in staat om binnen de gangbare grenzen van democratisch debat te blijven.

De confrontatie was welhaast onvermijdelijk geworden. De Catalaanse regering was vastbesloten een referendum te houden om het streven naar onafhankelijkheid kracht bij te zetten. Wij vertolken de wil van het volk, zei de regering in Barcelona. De regering van Mariano Rajoy in Madrid was erop gebrand het referendum te voorkomen. De volksraadpleging was immers illegaal, het Constitutionele Hof ondersteunde die opvatting.

Het is te billijken dat de regering in Madrid opkomt voor de eenheid van Spanje en zich laat leiden door de Spaanse Grondwet. Maar de onbuigzame legalistische houding van Rajoy was onverstandig. Het feit dat een referendum binnen het huidige Spaanse staatsbestel geen status heeft, betekent nog niet dat het ook koste wat het kost voorkomen moet worden. Ook een officieus referendum is uitoefening van het recht op vrije meningsuiting. Als dat vreedzaam gebeurt, geeft het geen pas stembussen te confisqueren en stembiljetten te vernietigen. Als een regering een stembusgang bovendien laat verhinderen door de gehate militaire politie, de Guardia Civil, die al sinds Franco in Catalonië wordt veracht, is dat een onnodige provocatie.

Ook uit tactisch oogpunt opereerde Rajoy onhandig. Het sturen van een ‘bezettingsmacht’ wakkerde de anti-Madrid-gevoelens in Barcelona en omstreken alleen maar aan. De Catalaanse bevolking was de afgelopen jaren in twee min of meer even grote kampen gesplitst tussen voor- en tegenstanders van onafhankelijkheid. Zondag zou 90 procent vóór onafhankelijkheid hebben gestemd. Het is onduidelijk hoe betrouwbaar dat cijfer is: het ging om een niet-officieel en rommelig verlopen volksraadpleging. De opkomst zou 42 procent zijn geweest.

De heethoofden in Barcelona en Madrid hebben laten zien dat ze kunnen escaleren. Nu moeten ze aantonen dat ze ook kunnen deëscaleren. Als de hoofdrolspelers daar zelf niet meer toe in staat zijn, is het hoog tijd dat hulp van buiten komt om het gesprek weer vlot te trekken.

Vrijwel automatisch keken daarbij veel mensen naar Brussel. Is hier voor Europa geen rol weggelegd? Brussel hield zich lang op de vlakte. Elke denkbare actie zou makkelijk verkeerd uitgelegd kunnen worden. Als Brussel het politieoptreden zou hekelen, zou het zich bemoeien met een intern Spaanse aangelegenheid. Zou Brussel zwijgen, dan zou het miljoenen Europeanen alleen laten in hun confrontatie met hun overheid.

Zo zitten er ook haken en ogen aan een Europese bemiddelingspoging. De EU is een verband van lidstaten, waarvan Spanje er één is. Elke handreiking richting Barcelona zou in Madrid begrijpelijkerwijs verkeerd opgevat worden. Een bemiddeling door een niet-EU-vertegenwoordiger zou dan wellicht meer voor de hand liggen.

Het risico dat de zaak verder escaleert is intussen reëel. Puigdemont heeft beloofd om binnen 48 uur na een ja-stem de onafhankelijkheid uit te roepen. Madrid zou dan de Catalanen hun autonomie kunnen afnemen.

Dat is een route die alleen maar verliezers oplevert. Uiteindelijk moet Spanje zichzelf helpen.