Cultuur

Interview

Interview

De twaalfjarige Aleksej (Matvej Novikov) in ‘Loveless’

‘Deze film gaat niet over Rusland, maar over de menselijke ziel’

Andrej Zvjagintsev

De Russische regisseur imponeert met het aangrijpende Loveless, over een echtpaar dat in scheiding ligt en zoekt naar hun weggelopen zoon. „In de kunst mag je overdrijven.”

Aanvankelijk stond de gelauwerde Russische regisseur Andrej Zvjagintsev een nieuwe bewerking voor ogen van Ingmar Bergmans klassieke echtscheidingsdrama Scènes uit een huwelijk (1973). Maar zijn jarenlange pogingen om de rechten te verwerven liepen op niets uit. „Het is jaren mijn droom geweest om een remake te maken van de film van Bergman, maar dan uiteraard wel met Russische acteurs en in een Russische setting. Ik slaagde er niet om daar toestemming voor te krijgen van de erven-Bergman.

„Dat is nu meer dan tien jaar geleden. Maar het idee om een film te maken over de relatie tussen een man en een vrouw binnen een huwelijk, heeft me nooit losgelaten. Uiteindelijk is mijn film een heel ander verhaal geworden dan het verhaal van Bergman. Maar ik heb nog steeds het allergrootste respect voor Bergmans film. Ik denk dat Scènes uit een huwelijk de beste film is die er bestaat over echtscheiding.”

Zvjagintsev (53) praat met de pers tijdens het filmfestival van Cannes, waar zijn nieuwe film Loveless, de opvolger van zijn filmhuishit Leviathan, in première ging. De film werd bekroond met de Jury Prijs (de derde prijs) van het festival. Dat is eigenlijk een te karig eerbetoon voor het ingehouden, maar zeer aangrijpende drama waarin Zvjagintsev tot op het bot gaat; Loveless is een van zijn beste films.

Het jonge stel Boris en Zjena (Alexej Rozin en Marjana Spivak) ligt in een vechtscheiding. Ze zijn zo druk bezig met oorlog voeren met elkaar, dat ze hun twaalfjarige zoon Aleksej over het hoofd zien. Dan is hij op een dag verdwenen en moet het stel, al ruzie makend, een grootscheepse zoekactie op touw zetten.

Met hun zoektocht schetst Zvjagintsev terloops een weinig opwekkend beeld van de kille sociale verhoudingen in het hedendaagse Rusland. De autoriteiten hebben weinig interesse in een weggelopen jongetje: Boris en Zjena zijn afhankelijk van een vrijwilligersorganisatie die speurt naar weggelopen kinderen.

Maar de nadruk van de film ligt niet zozeer op de politieke en maatschappelijke verhoudingen. Dat was wel zo in Zvjagintsevs vorige film Leviathan, waarin een garagehouder werd vermorzeld door de machinaties van de staat.

Die film kwam Zvjagintsev op stevige kritiek te staan van Russische conservatieven, tot in regeringskringen aan toe, die hem verweten een te negatief beeld te schetsen van zijn vaderland.

Genoeg gezegd over politiek

Inmiddels heeft Zvjagintsev even zijn bekomst van – expliciete – politiek. „ In Leviathan zat al genoeg politiek”, zegt hij. „Ik heb daar nu wel genoeg over gezegd, mijn opvattingen zijn helder. Met deze film heb ik vooral gepoogd de diepte in te gaan met menselijke verhoudingen en menselijke gevoelens. Dit is geen film over Rusland, maar over de menselijke ziel. En misschien ook over de moderne wereld.”

Loveless is gefinancierd als internationale co-productie, waardoor Zvjagintsev niet afhankelijk was van het Russische ministerie van Cultuur, dat zoveel kritiek had op Leviathan. „We konden de film internationaal financieren, zonder steun van de Russische overheid, dus er was simpelweg geen noodzaak om daar aan te kloppen. Maar als we een aanvraag voor financiering in Rusland hadden gedaan, zou er volgens mij geen enkel redelijk argument zijn geweest voor een afwijzing. Dan had ik het gezicht van de minister van Cultuur weleens willen zien.”

Moralisme

Zvjagintsev laat met Loveless zien dat hij over een scherp moreel oordeel beschikt; een moreel oordeel dat zich niet alleen beperkt tot de Russische samenleving. „Het uitgangspunt dat mensen zo ontzettend met zichzelf bezig zijn, dat ze zo toewerken naar een of andere gedroomde toekomst, dat ze ondertussen de mensen om zich heen vergeten, doet zich zeker niet alleen voor in Rusland. Zulk gedrag kun je in alle landen van de wereld zien, in alle lagen van de bevolking.”

Maar als een moralist of een moraalprediker wil de regisseur ook weer niet overkomen. „Ik hoop dat ik dat niet ben en dat de film ook niet al te moralistisch overkomt. Met de film probeer ik een soort gesprek aan te gaan met de kijker en een bepaalde diagnose te stellen. Maar ik pretendeer zeker niet dat ik in staat zou zijn om de ultieme diagnose te stellen. Met mijn films probeer ik me zo diep mogelijk in te leven in de problemen van mensen. Maar ik wil niet suggereren dat mijn blik op de wereld de enige mogelijke, of de enige juiste, zou zijn.”

In Loveless schetst Zvjagintsev een portret van ouders die niet in staat zijn om hun liefde voor hun kind te tonen, en misschien zelfs te voelen. Zjena lijkt woedend te zijn op haar zoon, die louter door zijn bestaan haar verhindert om een nieuw leven te beginnen. Zo’n gecompliceerd portret van een moeder is een zeldzaamheid in films.

Waarom koos Zvjagintsev juist voor zulke zwartgallige rollen voor de ouders? „Dat is een heel ingewikkelde kwestie. Daar zou ik heel lang over kunnen praten. Ik denk dat voor heel veel gezinnen geldt dat er grote problemen kunnen zijn, maar tegenover de buitenwereld blijft dat vaak verborgen. Achter de voordeur komt alles naar boven.

„Natuurlijk begrijp ik ook wel dat er niet zo heel veel gezinnen bestaan waarin zowel de vader als de moeder zo kil en afstandelijk tegenover hun zoon lijkt te staan. Het zou ook best kunnen dat ik straks de kritiek krijg vanuit Rusland waar ik zo’n gezin dan vandaan heb gehaald. Daar zit ook wel wat in. Maar voor film, en voor kunst in het algemeen, geldt dat je een onderwerp aan de orde kunt stellen door te overdrijven en door uit te vergroten. Juist door de overdrijving kun je reële problemen blootleggen. Ik probeer zo diep mogelijk in de ziel van mensen te kijken.”