Na het geweld moet Rajoy nu leiderschap tonen, zegt Brussel

Europa

Natuurlijk is de Catalaanse kwestie een intern Spaanse zaak. Maar de EU kan niet langer zwijgen.

Een Catalaan staat met de Estelada, de vlag van de Catalaanse seperatisten, voor het gebouw van de Europese Commissie in Brussel. Foto Francois Lenoir / AFP

De Europese Commissie heeft haar stilzwijgen over Catalonië doorbroken. Wekenlang beperkte Brussel zich tot de – strikt juridisch genomen correcte – constatering dat het daar gehouden referendum illegaal is. Maar door het harde Spaanse politieoptreden zondag wordt het dagelijkse EU-bestuur alsnog meegezogen in een kwestie waar het al vele jaren het liefst met een grote boog omheen loopt.

„Geweld kan nooit een politiek instrument zijn”, stond maandag in een verklaring. „We roepen alle relevante spelers op om heel snel de confrontatie in te ruilen voor dialoog.” De tienregelige verklaring lijkt summier. Een veroordeling van de Spaanse politie is er niet uit te destilleren. Maar het is veel meer dan wat de Commissie eerder over de kwestie heeft gezegd.

Voor de Spaanse premier Rajoy is dit een tegenslag. De volledige Europese rugdekking die in ieder geval naar buiten toe kreeg, is weg. Zondag lieten de premiers van België en van Slovenië zich al kritisch uit over de harde manier waarop Spanje het referendum probeerde te verhinderen. Nu zegt de Commissie – impliciet – ook dat Rajoy de zaak niet goed aanpakt en moet gaan praten. Woensdag houdt het Europees Parlement spoedberaad over Catalonië.

Dialoog

Dat het in Spanje mis zou gaan, zat er al weken aan te komen. Had Brussel niet eerder moeten oproepen tot dialoog? Had Commissievoorzitter Juncker niet vrijdag al, op de EU-top in Tallinn, toen hij een vraag over Catalonië kreeg, moeten pleiten voor vreedzame oplossingen en koele hoofden?

Hierover blijkt binnen de Commissie flink te zijn gediscussieerd. De vrees was steeds dat separatisten dit meteen zouden uitleggen als steun voor de Catalaanse zaak. Waarschijnlijk terecht: Juncker werd onlangs op het schild geheven als redder van Catalonië door zijn uitspraak dat hij de uitkomst van een referendum zou respecteren. Terwijl hij ook zei dat het wel legaal moet zijn.

Bovendien is de kritiek juist vaak dat de Commissie zich te veel met lidstaten bemoeit en de nationale soevereiniteit onvoldoende respecteert. Toen Juncker in januari 2016 Nederlandse kiezers opriep om „als een strateeg” te stemmen in het in de hele EU met spanning afgewachte Oekraïne-referendum, viel het halve land over hem heen. Nu slaat de kritiek weer compleet door de andere kant op.

Daarbij wordt veelvuldig gewezen naar Polen en Hongarije, waar regeringen wél werden aangesproken op het schenden van rechtsstatelijke principes. Zo nam de Commissie bijvoorbeeld politiek getinte benoemingen binnen de Poolse rechterlijke macht op de korrel. Waarom Spanje dan niet ook aanspreken? Omdat Madrid strikt juridisch gezien de rechtsstaat niet aanvalt, zoals Warschau en Boedapest, maar juist verdedigt. Het Catalaanse referendum is immers illegaal verklaard door de hoogste rechters.

Al die zaterdag nog ijzersterke argumenten staan door het gebruikte geweld in een ander daglicht. De Spaanse regering heeft de pr-strijd om Catalonië verpletterend verloren. De Commissie wil voorkomen dat dit afstraalt op de hele EU.

Overigens keken EU-leiders de laatste weken de kat net zo hard uit de boom en komen de reacties nu pas echt op gang. Maandagmiddag meldde Europees ‘president’ Donald Tusk zich ook. „Net met Rajoy gesproken”, twitterde hij. „Ik heb opgeroepen een manier te vinden om verdere escalatie en gebruik van geweld te voorkomen.”

Hoewel de Commissie in haar verklaring „vertrouwen” uitspreekt in „het leiderschap” van Rajoy, kan dat zinnetje ook worden uitgelegd als een oproep om nu het leiderschap te tonen dat er eerder kennelijk niet was. Tegelijk kan de verklaring ook niet beschouwd worden als een steunbetuiging aan de Catalaanse zaak. „Onder de Spaanse grondwet was de stemming in Catalonië niet legaal”, aldus de Commissie, die herhaalt dat het om „een interne aangelegenheid” gaat.

Bovendien legt de Commissie opnieuw uit, zoals het al een decennium consequent doet, dat Catalonië geen EU-lid meer zou zijn, als het zich via een legaal referendum succesvol van Spanje zou afscheiden. Het zou het lidmaatschap opnieuw moeten aanvragen. „Buiten de puur legale aspecten van de kwestie gelooft de Commissie dat deze tijden vragen om eenheid en stabiliteit en niet voor verdeeldheid en fragmentatie”, zo valt er verder te lezen, in een verwijzing naar de vele (geopolitieke) problemen die de EU voor zich heeft.