Column

Is rendementsdenken misschien cynisme?

‘Deze tijd’, we weten het, wordt gestuurd door wat het rendementsdenken is gaan heten: de opmars, om niet te zeggen overwinning, van het kapitalisme, die ziekte om alles en alles in geld uit te drukken, tot natuurwaarden en levensjaren aan toe. Alsof waarden die geen geld opleveren geen waarden zijn.

Nu lopen er auteurs weg bij Querido Kinderboeken en dat heeft vermoedelijk te maken met datzelfde fenomeen, met het gevoel dat ze producten zijn geworden of dreigen te worden, dat de cultuur van hun uitgeverij niet gerespecteerd wordt. Toen bekend werd dat de zes redacteuren van Querido Kinderboeken ontslag hadden genomen, liet het WPG-concern in eerste instantie weten dat er nog allerlei andere mensen bij hen werken, en dat het werk van de auteurs net zo goed door anderen ‘succesvol’ zou kunnen worden uitgebracht.

Wie dat zegt, snapt niet goed waar het om gaat. Niet alleen om ‘succesvol uitbrengen’, maar ook om het gevoel thuis te horen bij een uitgeverij, bij de mensen die er werken, bij de criteria die er gehanteerd worden. Het gaat voor de schrijvers niet alleen om succes maar minstens zozeer om waardering, kritiek, smaak, artisticiteit.

Enfin, zo kan men mopperen over het groeiende gebrek aan cultuur en intellectualiteit en over ‘deze tijd’. Intussen las ik Balzac, Verloren illusies. Gaat over een jonge dichter en schrijver uit de provincie die rond 1820 naar Parijs gaat en daar kennis maakt met hoe het toe gaat in de wereld. En wat blijkt? Het draait allemaal om geld. Geld, en invloed. Uitgevers, drukkers en vooral journalisten geloven niet zozeer in wat ze schrijven en drukken, maar wel in succes, dat wil zeggen geld, en macht. Uitgevers betalen een arme schrijver een schijntje voor zijn boek, omdat hij toch al arm is, en ze betalen goed voor een boek van een invloedrijk man.

Onze jonge dichter wordt aangetrokken door het journalistieke spel en schrijft een negatief artikel over een boek dat hij eigenlijk mooi vindt. Balzac laat een meer ervaren journalist in een briljante passage uitleggen hoe je zoiets doet. Daarna wordt de nieuwbakken journalist geprest om in een andere krant een stuk te schrijven waarin hij het boek verdedigt tegen zijn eigen aanval. Deze slimme polemiek zal enorm veel aandacht trekken, waarmee hij niet alleen de kranten, maar ook de schrijver, een bevriende journalist, een dienst bewijst.

Doortrapt en slecht is het. Gelukkig doen we dat nu zo niet meer. En toch komt het de lezer op een of andere manier – met alle verschillen natuurlijk, en met inbegrip van Balzacs satire – niet helemaal onbekend voor. Is er helemaal niet zoiets als ‘deze tijd’ die ons voorschrijft dat rendement het allerbelangrijkste is? Mensen moesten natuurlijk altijd al het hoofd boven water houden. Of zijn er tijden waarin het rendement krachtiger aan de macht is dan andere? En heeft dat dan te maken met het soort vanzelfsprekendheid dat de journalisten en uitgevers van Balzac aan de dag leggen?

Wie boos wordt van ‘rendementsdenken’ wordt misschien eigenlijk boos om cynisme.

Querido Kinderboeken koos altijd voor talent, gaf rare, originele en moeilijke boeken uit, het soort boeken waarvan veel mensen zeiden dat ‘kinderen’ daar niet van houden. Maar de redacteuren volgden, binnen het bedrijfsmatig toelaatbare, hun eigen smaak. Hun auteurs zijn uitgegroeid tot belangrijke, toonaangevende schrijvers, de meest bekroonde van Nederland. Nu moet het bedrijf bijgesnoeid worden tot iets dat niet afwijkt van andere uitgeverijen, allemaal in hetzelfde kantoorpand, ‘om de overheadkosten te drukken’. Verloren illusies.

Marjoleine de Vos is redacteur van NRC.