Hoe de buxusmot alle natuur aanvreet op de Kaukasus

Biodiversiteit in Rusland

De buxusmot is bezig aan een opmars in Europa. In Zuid-Rusland heeft de mot sinds de Spelen van Sotsji landschap weggevreten.

Alaexey Bibin laat de rups zien van de buxusmot. Foto Konstantin Salomatin

Sinds 2014 stikt het hier van de beren, vertelt boswachter Aleksej Bibin. „Na de Olympische Spelen in Sotsji zijn ze allemaal de bergen over gekomen.”

Zijn terreinwagen ratelt over de steenslag, Bibin rukt aan het stuur. „De Spelen waren misschien goed voor het prestige van Rusland”, roept Bibins 36-jarige collega Svetlana Dolmatova: „maar voor de natuur waren ze een ramp!”

Op drift geraakte beren zijn niet het enige negatieve gevolg van de Winterspelen van 2014. Sinds Sotsji worden de bossen van de Kaukasus bedreigt door een Aziatische parasiet: de buxusmot.

NRC studio

We rijden de noordelijke flanken van de Kaukasus op, de weg wordt smaller en steiler. Sotsji en de Zwarte Zee liggen op nog geen honderd kilometer naar het zuiden. Een open plek in het bos biedt plotseling een adembenemend uitzicht: de toppen van de berg Boekva.

Boswachter Bibin (41) parkeert zijn Lada Niva, opent de achterbak en grijpt met beide handen zoveel mogelijk langwerpige doosjes, waaraan haken van roestig ijzerdraad zijn bevestigd. Met lange pas loopt hij het bos in, Dolmatova kan hem nauwelijks bijbenen. Tussen de bomen staan rododendrons, manshoge berenklauw, lianen kronkelen zich langs boomstammen omhoog. Een specht timmert driftig in het hout. In de verte klinkt snel stromend water.

Hier staat hij nog: de Buxus colchica. Gedrongen heesters zijn het, met dikke blaadjes. „Kijk”, zegt Bibin, „deze blaadjes zijn aangevreten”. In een hoog tempo beginnen de twee boswachters de driehoekige witte doosjes in de takken te hangen. In elk doosje zit een lokmiddel en lijm. Een dodelijke val voor de mannetjes van de buxusmot. „We roeien ze er niet mee uit”, zegt Bibin. „Maar we houden er de populatie wel enigszins mee binnen de perken.”

Alexey Bibin en Svetlana Dolmatova zetten vallen tegen de buxusmot om uit te vinden in welke levensfase de motten zich bevinden. Die informatie helpt in de keuze voor de juiste strategie om ze te bestrijden.
Foto Konstantin Salomatin
Svetlana Dolmatova zet tegen de buxusmot om uit te vinden in welke levensfase de motten zich bevinden. Die informatie helpt in de keuze voor de juiste strategie om ze te bestrijden.
Foto Konstantin Salomatin
Alexey Bibin zet vallen tegen de buxusmot om uit te vinden in welke levensfase de motten zich bevinden. Die informatie helpt in de keuze voor de juiste strategie om ze te bestrijden.
Foto Konstantin Salomatin

Buxus kennen we uit de tuin: in rechte hagen of in elegant gesnoeide bollen. Maar de buxus groeit ook in het wild. Het Kaukasusgebergte had tot voor kort een eigen variant, vernoemd naar Colchis, de oude Griekse naam voor de oostkust van het Zwarte-Zeegebied. De Buxus colchica is een ‘relict’ uit de laatste IJstijd, en – in de woorden van Bibin – „een belangrijke pijler” van het unieke ecosysteem van het subtropische Zwarte Zeeklimaat.

Nu is de zogeheten Buxus colchica bijna volledig verdwenen. In 2012 bereidde Rusland zich voor op de Spelen. De bouw liep achter op schema, alles moest op het laatste moment. Een partij Italiaanse buxussen – bedoeld voor de verfraaiing van het olympisch dorp – passeerde de grens zonder de vereiste quarantaine. In de blaadjes zaten de eitjes van de buxusmot. Binnen drie jaar tijd hadden de rupsen van de mot bijna alle buxussen op de Kaukasus opgevreten. „Eigenlijk moeten we stellen dat de buxus in Rusland in de natuur niet meer voorkomt”, zegt Bibin.

Maar op weinig plaatsen heeft de cydalima perspectalis zo huisgehouden als op de Kaukasus.

De buxusmot komt oorspronkelijk uit het noordoosten van Azië. In 2006 werd hij voor het eerst gesignaleerd in Duitsland, sindsdien is de mot bezig aan een opmars door heel Europa. Ook in Nederland eten de groene buxusmotrupsen de groene hagen in de voortuin kaal.

Maar op weinig plaatsen heeft de Cydalima perspectalis zo huisgehouden als op de Kaukasus. „De mot is terechtgekomen in ideale omstandigheden”, vertel Bibin. „Geen natuurlijke vijanden. En een warm klimaat. Daardoor kan de mot zich hier vijf keer per jaar voortplanten.”

Alaexey Bibin laat de rups zien van de buxusmot. Foto Konstantin Salomatin

Sinds 2012 hebben miljoenen rupsen de Buxus colchica teruggedrongen tot twee kleine stukje bos, niet meer dan vier hectare op de steile oever van de bovenloop van de Tsitsa. Een klein reservaat is het: want alleen dankzij het werk van Bibin, Dolmatova en vrijwilligers van de organisatie NABU Kavkaz (een zusterorganisatie van de Duitse Naturschutzbund) is de Kaukasische heester gered van de ondergang. Vrijwilligers hangen lokdoosjes op en sproeien de struiken met een speciaal preparaat met een bacterie die de rupsen doodt. Eigenlijk is dat verboden, vertelt Bibin. Maar de lokale overheid – de autonome republiek Adygea – knijpt een oogje dicht. „Het gezond verstand heeft hier gewonnen.”

Bibin tilt een tak op, wijst. „Onder de buxus vormt zich een klein ecosysteem. Korstmossen, insecten, slakjes: zoveel organismen zijn afhankelijk van de buxusbossen. Als de buxus verdwijnt, verliezen we biologisiche diversiteit. Soorten die soms nog niet eens zijn onderzocht.”

Maar er is hoop. „Nu er in de natuur geen buxus meer over is, zal het aantal motten scherp dalen, want de rups eet niets anders. Dan zal de mot nog wel voorkomen in parken en kassen, maar de enorme belasting van miljoenen motten zal er niet meer zijn. We moeten twee of drie jaar volhouden.”

Dode en opgegeten buksbomen. Foto Konstantin Salomatin

Het afgelopen jaar hebben de vrijwilligers van NABU Kavkaz de eerste zaadjes gewonnen uit hun buxusreservaat. De zaailingen die daaruit zijn gekweekt zijn inmiddels geplant. Op termijn, zo hoopt Bibin, kan de buxus worden teruggebracht naar de hellingen van de Kaukasus. Maar daarmee is de ecologische schade die de Winterspelen hebben aangericht, niet hersteld. De Olympische Spelen moesten Sotsji transformeren tot een bruisend ski-oord. Het Colchidische bos werd gekapt om plaats te maken voor hotels en pistes. „Ecosystemen zijn zwaar beschadigd”, zegt Bibin. „Migratieroutes van diersoorten worden nu doorsneden door skiliften.”

Met een prijskaartje van bijna 45 miljard euro waren de Winterspelen in Sotsji de duurste Spelen ooit. En de prijs die de natuur betaalde? De Buxus colchica is een beschermde soort, vertelt Bibin. „Als je een boompje van minder dan 20 centimeter rooit, betaal je 45.000 roebel (ruim 650 euro) boete. We hadden 20.000 hectare buxus op de Kaukasus. Dus reken maar uit. ” Hij staart in de verte. „Het verlies van biodiversiteit is natuurlijk niet in geld uit te drukken.”