Opinie

Catalanen worden echt niet onderdrukt

Catalonië is een Europees probleem, schrijft . „De EU moet stelling nemen tegen nationalisme in welke vorm dan ook.”

Zondag hield Catalonië een onafhankelijkheidsreferendum dat door het Spaanse Constitutioneel Hof bij voorbaat illegaal was verklaard. Wat begon als een strijd voor de bevordering van de eigen taal en culturele tradities na veertig jaar dictatuur onder Franco, is langzaamaan gedegenereerd tot een vorm van blinde haat jegens het gezag in Madrid. Daar is de centrale regering grotendeels verantwoordelijk voor. Maar niet omdat ze onvoldoende handreikingen heeft gedaan aan de Catalaanse aspiraties. Het tegendeel is waar.

Evenals in andere Europese regio’s, zoals Vlaanderen en de Noord-Italiaanse Povlakte, heeft het lokale nationalisme in Catalonië de afgelopen decennia een vlucht genomen. Sinds de democratische transitie eind jaren zeventig heeft Madrid het Catalaanse nationalisme alle ruimte gegeven, zonder enige grens te trekken. En daar betaalt het nu de prijs voor.

Het terrein van het nationalisme is bevrucht onder de heerschappij van Jordi Pujol, die van 1980 tot 2003 als een lokale satraap over Catalonië regeerde. Pujol heeft de Catalanen gesterkt in een aantal misleidende overtuigingen die de nationalisten zo vaak herhaald hebben dat ze een vorm van waarheid geworden zijn. Zo deed hij geloven dat de investeringen in infrastructuur afkomstig waren uit Catalonië zelf, terwijl dat grotendeels projecten waren van de Spaanse staat. Hij creëerde het idee dat ‘Madrid’ een rem is op de groei van Catalonië, wat recentelijk verder werd opgeblazen tot het idee dat Spanje de Catalanen ‘berooft’.

Het wordt zelden uitgesproken, maar wat je heel sterk voelt in het huidige nationalistische discours is een vorm van denken waarin men zichzelf moreel (en soms zelfs genetisch) superieur acht aan de rest van Spanje. Catalonië is een verlichte, Europese natie. De rest van Spanje is een achterlijke mengeling van Arabische en Afrikaanse invloeden, die in wezen nooit de Middeleeuwen ontgroeid is. Het idee om door zo’n volk overheerst te worden is ondraaglijk voor de Catalaanse trots.

Met de Catalaanse taal als smeermiddel is het nationalisme de afgelopen 35 jaar vanuit de lokale overheden opgestuwd. Het resultaat is dat er nu een generatie opgegroeid is die daadwerkelijk gelooft dat Spanje een autoritaire staat is die de Catalanen onderdrukt. En dat niet alleen. Nationalisme heeft er behoefte aan om een eigen geschiedenis te creëren, om het eigen volk te verheerlijken en om een vijand te scheppen, zowel ‘extern’ (de Spaanse staat), als intern (de ‘verraders van het volk’, namelijk de Catalanen die zich deel van Spanje voelen). Dat is allemaal aan de orde op dit moment in Catalonië. Schoolkinderen weten er niet meer dat de Spaanse Successieoorlog (1701-1713) uitgevochten werd door de Europese mogendheden. Het conflict wordt ze gepresenteerd als het moment waarop de Catalaanse vrijheid door het Spaanse koninkrijk in bloed gesmoord werd.

Al die onderdrukking, het schreeuwt om wraak. En sinds de nationalisten in 2015 aan de macht kwamen, is een referendum over onafhankelijkheid hun enige doel. De tegenstanders van onafhankelijkheid, die volgens opiniepeilingen ondanks alles een krappe meerderheid vormen, houden zich stil, want gevallen van intimidatie, marginalisering en erger komen geregeld voor. Wie het lef heeft om een Spaanse vlag uit te hangen is zijn sociale leven niet meer zeker, en kan het best vast nieuwe ruiten bestellen.

De kortstondige arrestatie van veertien nationalistische hoogwaardigheidsbekleders en het in beslag nemen van miljoenen stembiljetten in de aanloop naar het referendum was koren op de molen van de nationalisten, omdat ze nu konden doen alsof hun democratische rechten werden beknot. Alsof ze Kosovaren zijn die op het punt staan om door brutale Servische milities etnisch gezuiverd te worden, roepen de nationalisten steeds luider om hulp vanuit Europa. „Catalonië is een Europees probleem”, schreef Ada Colau, de burgemeester van Barcelona, in een opinieartikel in The Guardian. Ze vroeg de Europese Commissie te bemiddelen ten einde de democratische rechten en vrijheden van de Catalanen te waarborgen.

Ze heeft gelijk dat Catalonië een Europees probleem geworden is, maar niet omdat de Catalanen onderdrukt zouden zijn. Ze genieten dezelfde vrijheden als de meeste burgers in de EU, plus een vorm van verregaande autonomie zoals maar weinig andere lokale overheden kennen. Nee, Catalonië is een Europees probleem omdat het als waarschuwing dient tegen het nationalisme dat Europa de afgelopen honderd jaar zo ontzettend veel schade heeft toegebracht. Nationalisme is een gevaar voor de vrijheid van elke minderheid, en tenslotte ook voor de vrijheid van de meerderheid. Verzet tegen het simplistische denken van ‘eigen volk eerst’ is één van de redenen dat de Europese Gemeenschap gesticht is, en als ze trouw wil blijven aan haar wortels moet de EU ferm stelling nemen tegen nationalisme in welke vorm dan ook.