Column

Homeopathie in zijn geheel bij het vuil te zetten is zonde en contraproductief

Twee keer interessant leesvoer over het placebo-effect, afgelopen week. Eerst een rapport van de Europese overkoepelende wetenschapsraad EASAC, die adviseerde om in heel Europa homeopathische middelen aan banden te leggen. Volgens de organisatie zijn claims bij homeopathische middelen „inconsistent met gevestigde wetenschappelijke concepten” en „zijn (er) geen ziektes bekend waarvoor robuust en reproduceerbaar bewijs bestaat dat homeopathie een effect heeft, buiten het placebo-effect”.

In dezelfde week verscheen het boek Even slikken van Christiaan Vinkers en Roeland Vis, over zin en onzin van antidepressiva. Ook zij besteden een stevig deel van hun boek aan het placebo-effect. Juist bij depressie is dat heel sterk. Alleen al het meedoen aan een wetenschappelijke studie geeft mensen een reden om op te staan, stelt ze bloot aan menselijk contact, sleept ze uit hun isolement. De volgende vraag is of de antidepressiva ook beter werken dan een placebo. Het antwoord is ja, maar het effect is klein. Van elke zeven mensen die baat hebben bij antidepressiva, zouden er zes ook baat hebben gehad bij een placebo. De auteurs benadrukken dat dit helemaal niet zo’n slechte score is voor een medicijn. Ze geven voorbeelden van een borstkankermedicijn en aspirine tegen hartaanvallen, die bij nog veel minder mensen effect hebben.

Het placebo-effect van homeopathie is reproduceerbaar, robuust, krachtig en aanzienlijk goedkoper dan de meeste gangbare middelen. Het geneest geen Parkinson of longkanker, maar is wel uitermate nuttig tegen slapeloosheid, pijn, depressie, misselijkheid en allerhande vage klachten waarvan we in veel gevallen alleen kunnen gissen naar de onderliggende oorzaak, laat staan die behandelen. Kortom, als EASAC concludeert dat het effect van homeopathie veroorzaakt wordt door een placebo-effect, concluderen ze dus eigenlijk dat homeopathie ontzettend veel kan betekenen voor de kwaliteit van leven van grote groepen patiënten.

Of een effect wordt veroorzaakt door suggestie alleen (homeopathie) of door een combinatie van suggestie en farmacologische effect (conventionele middelen) zou irrelevant moeten zijn. Wie echt vrij is van dogma kan het helemaal niets schelen of een behandeling wel of niet „consistent is met wetenschappelijke concepten”. Het advies straalt subjectieve afkeer uit tegen mensen die niet dezelfde wetenschappelijke methodes hanteren maar gewoon mensen willen helpen.

Ik word regelmatig van inconsistentie beschuldigd als ik dit opschrijf. Want ook ik heb er plezier in om kruidenvrouwtjes te ridiculiseren en op hun denkfouten te wijzen. Tegelijkertijd ben ik de eerste die me in hun armen werp zodra ik een onbehandelbaar probleem heb. Placebo werkt immers ook als je weet dat het een placebo is. Ik was twintig weken zwanger en kon nauwelijks meer lopen van de rugpijn. Ik bleef de heren en dames sceptici maar vragen waarom ik (naast paracetamol) de bekende en bewezen placebo-loophole in mijn brein niet zou inzetten om me beter te voelen en te kunnen werken. Na lang aandringen concludeerden ze dat minder werken het beste was. Liever thuis zitten dan een onwetenschappelijke behandeling. Daar ben ik net iets te pragmatisch voor.

Maar er is een principiële kant. Uiteindelijk vind ik dat je mensen de ruimte en vrijheid moet geven om zichzelf tot op zekere hoogte te bedriegen. Kwakzalverij valt mijns inziens grotendeels onder vrijheid van godsdienst. Sterker, er moeten heel concrete voorbeelden zijn van ernstige schade voordat je die vrijheid aan banden mag leggen. Je kinderen in ernstig gevaar brengen, bijvoorbeeld.

EASAC noemt vooral ‘mogelijke’ schadelijke effecten. De belangrijkste daarvan is dat alternatieve genezers hun patiënten wegjagen bij soms levensreddende behandelingen. Dat wil je inderdaad voorkomen. Uiteindelijk los je dat probleem op door meer en niet minder samenwerking tussen reguliere en alternatieve geneeswijzen. Een medisch specialist hoeft zelf geen placebo’s te verkopen, maar zou kunnen doorverwijzen. Wie tegen zijn patiënten zegt dat homeopathie als alternatieve of aanvullende behandeling effectief kan zijn, liegt niet maar helpt. Omgekeerd kun je alternatieve genezers op hun plicht wijzen om mensen naar reguliere artsen door te sturen. De homeopathie in zijn geheel bij het vuil te zetten is zonde en contraproductief. Als er iets wetenschappelijk onderbouwd is, dan is het wel de genezende kracht van suggestie.

is microbioloog.