In een landrover dwars door Afghanistan

Nancy Hatch Dupree (1927-2017) verloor haar hart aan Afghanistan. Ze zag veel verwoesting, maar legde zich daar nooit bij neer.

Nancy Hatch Dupree in Afghanistan. Veel van de cultuurschatten die zij beschreef werden later verwoest. Foto’s Massoud Hossaini

Ze werd wel de ‘grootmoeder van Afghanistan’ genoemd. Ruim vijftig jaar lang zette Nancy Hatch Dupree zich in voor het behoud van de cultuur van Afghanistan, het ruige land waaraan ze haar hart had verpand.

Met name in de jaren 80 en 90, toen er zwaar werd gevochten in Afghanistan – eerst vooral op het platteland en daarna ook in Kabul en andere steden – probeerde ze te redden wat er te redden viel onder het motto ‘een natie blijft voortleven als haar cultuur in leven blijft’. Dat deed ze op haar eigen charmante manier, soms moedig en altijd met grote wilskracht.

Toen de Talibaan de dienst uitmaakten, deinsde ze niet terug voor ontmoetingen met de bebaarde fundamentalisten. Volgens haar lapten die de bestaande Afghaanse traditie van verdraagzaamheid aan hun laars. Ze probeerde hen ertoe te bewegen Afghanistans culturele erfgoed met rust te laten.

Veel succes had ze niet. Een dieptepunt in haar leven was de doelbewuste vernietiging door de Talibaan van de vermaarde, tientallen meters hoge Boeddha-beelden in de provincie Bamiyan in 2001. Een wandaad die Nancy Dupree tot tranen toe bewoog. Zelf had ze die circa 1.500 jaar oude beelden een kwart eeuw eerder omschreven als „een van de meest opmerkelijke prestaties van de mens”.

Afghanistan was nog een tamelijk idyllisch koninkrijk, toen ze in 1962 voor het eerst voet zette in Kabul met haar toenmalige echtgenoot, een Amerikaanse diplomaat (en agent voor de CIA). Het duurde niet lang of ze was verliefd op het land én op de daar ook verblijvende Amerikaanse Afghanistan-kenner Louis Dupree. In 1966 trouwden ze, in Kabul. Voor hun ex-partners was de misère te overzien: ook zij huwden elkaar.

Samen gaven Nancy en Louis hun paarden de sporen op Afghanistans stoffige vlaktes – en dansten tot in de vroege uren met de verwesterde Afghaanse elite van de hoofdstad. Ook gingen ze om met koning Zahir Shah – van wie Nancy niet onder de indruk raakte. „Hij blonk uit in de aardbeienteelt, waar hij zich op zijn boerderij mee bezighield, maar van politiek had hij geen kaas gegeten”, zei ze eens tegen NRC Handelsblad.

Lees ook ‘Talibaan gegijzeld door hun Arabische vrienden’, een interview dat NRC in 2001 met Dupree had

Het paar doorkruiste het land ook in een landrover. Hij voor archeologische opgravingen, waarbij hij vaak belangrijk Afghaans erfgoed blootlegde, zij om de Afghaanse cultuur in kaart te brengen. Ze waren vaak maanden onderweg, tot verbazing van Afghaanse vrienden in de hoofdstad. „Oh God, wat hebben jullie daar in vredesnaam te zoeken, riepen de mensen in Kabul. Ze waren totaal vervreemd van de mensen elders in het land”, herinnerde zij zich jaren later.

Nancy Dupree groeide op in zuid-India, waar haar vader werkzaam was als landbouwkundige en haar moeder het Indiase toneel bestudeerde. Na een studie kunstgeschiedenis in New York (specialisme Chinese kunst) werkte ze enige tijd voor UNESCO. Tijdens haar eerste huwelijk woonde ze in Sri Lanka, Irak en Pakistan.

Haar reizen mondden uit in een cultuurhistorische Afghanistan-gids, die nog altijd waardevol is. Al was het maar omdat veel van waarover zij schreef inmiddels door het oorlogsgeweld is verwoest.

Nadat de communisten de macht hadden gegrepen in Kabul, en Moskou eind 1979 intervenieerde, werd Louis Dupree gearresteerd. Toen hij vrij kwam, werd het echtpaar op verdenking van spionage uitgewezen. Zij vestigden zich in de Pakistaanse stad Peshawar.

Na de dood van Louis – hij overleed in 1989 aan kanker – verdubbelde Nancy haar inspanningen om de Afghaanse cultuur te beschermen en te behouden. Toen het oorlogsgeweld in Kabul in de jaren 90 toenam, hielp ze een deel van de kunstschatten uit het Nationaal Museum elders te verbergen. Een wijs besluit: 70 procent van de collectie werd geplunderd en verwoest door de mujahedeen.

Na de zo mogelijk nog destructievere periode onder de Talibaan, was Nancy Dupree de drijvende kracht achter de bouw van een nieuw Afghanistan Center in Kabul, waar archieven zijn gehuisvest met zo’n 100.000 documenten, vooral over de turbulente moderne geschiedenis van Afghanistan. Een groot deel ervan werd door haarzelf vergaard.

Ze overleed op 10 september. Haar as zal begraven worden bij een restaurantje buiten Kabul, waar ook de as van haar geliefde Louis begraven ligt. De plek waar ze in 1962 hun trouwfeest hielden.