Column

Wit net als ik, dat schept een band

Racisme is menselijk. Maar het is ook menselijk om je racistische reflexen te bestrijden.

Foto Cathal McNaughton/Reuters

Hoe zouden we vluchtelingen behandelen als ze allemaal blond waren met blauwe ogen en Emma of Daan heetten? Dat is een hypothetische kwestie, maar deze foto geeft een glimp van een antwoord. Dit joch is één van de honderdduizenden Rohingya-vluchtelingen in Bangladesh. Hij poseert voor de Reuters-fotograaf met een waterkruik van gebutst aluminium. Maar wat natuurlijk vooral in het oog springt is hoe wit hij is, sneeuwwit tot op zijn wimpers. Hij kreeg spontaan mijn sympathie.

De Rohingya-kwestie liet me tot dusver redelijk koud. Ik moest het googelen: hoe spel je het, wie zijn ze überhaupt. Rohingya’s: etnische groep in Myanmar, soennitische moslims in een boeddhistisch land. Chronisch vervolgd. Platgebrande dorpen, verkrachtingen, slachtingen, honderdduizenden vluchtelingen. Heel erg.

Raakt het me nu wel omdat dit jongetje wit is? Denk het wel. Een witte, blonde vluchteling, dat valt op. Maar hij is meer dan een curiosum; zijn sneeuwwitheid schept verwantschap met witte mensen. Een fractie van een seconde kon dit jongetje een buurjongen genaamd Daan zijn in voetbaltenue met een bokaal in de hand — in plaats van een soennitische albino Rohingya met een kruik op zoek naar water in Bangladesh.

Want het is een jongen met albinisme, aldus het eenregelige Reuters-bijschrift. Daarom is hij zo wit. Albinisme is een aandoening waardoor je huid geen of nauwelijks pigment heeft. Het komt overal op aarde voor.

Albinisme heeft soms voordelen. Bijvoorbeeld dat je voor blanke kunt doorgaan. Maar albino’s zijn meestal verschoppelingen (worden gezien als duivelskinderen of geesten van koloniale overheersers).

De jongen vormt een bedreigde minderheid binnen een minderheid. Dubbele reden dus voor empathie. Deze jongen is ook letterlijk kwetsbaar. Albino’s moeten zich continu insmeren om niet vroeg aan huidkanker te sterven. Ik weet niet of hij dat weet.

Maar toen ik las dat hij albino was, vervreemdde dat me weer wat van hem. Vlak daarvoor had ik nog even gedacht dat hij wit was net als ik, dat schept een band. Dat had ik niet bij een andere foto van dezelfde fotograaf in hetzelfde vluchtelingenkamp, ook van een jongetje met een waterkruik, maar dit keer met een donkere huid. Die sorteerde ik meteen als doorsnee World Press Photo-ellende. Er bestaat verschil tussen spontaan en plichtmatig mededogen.

Foto Cathal McNaughton/Reuters

En zo betrapte ik m’n eigen reflexen. Een beetje zoals Hanina Ajarai, die in een gewraakte AD-column schreef dat ze niet getreurd had om de MH17-slachtoffers. Ze raakte daarna haar column kwijt, zoiets mag je niet zeggen, zij althans kennelijk niet. Maar ze zei eigenlijk alleen dat je meer geeft om mensen die op je lijken.

Zo werkt het inderdaad. Nederlandse christenen zijn bijvoorbeeld extra gevoelig voor christenvervolging in het Midden-Oosten. Zoals Nederlandse moslims al jaren geleden waarschuwden voor een etnische zuivering van Rohingya’s, die zich momenteel voltrekt.

Ras bestaat niet, zeggen wetenschappers, het is een mythe, een cultureel verzinsel. Genetisch zijn alle mensen vrijwel gelijk, op wat letterlijk oppervlakkige verschillen na. Maar zo werkt het niet in je hoofd. De mens is een bange koe die zijn eigen kudde koestert.

De laatste tijd is er wereldwijd een trend van mensen die zich weer in de mythe van ras verschansen, zie Trump, zie Thierry. Of zie Aung San Suu Kyi, de baas van Myanmar. Ze studeerde filosofie in Oxford, had vijftien jaar huisarrest omdat ze de junta bekritiseerde, kreeg de Nobelprijs van de vrede. Categorie Mandela, kortom. Nu verbijstert het velen dat dezelfde vrouw haar fiat geeft aan deze etnische zuivering. Net zoals het even wennen is dat ook boeddhisten mensen zijn en genocide kunnen plegen. Dat lees je niet af aan al die goedmoedige Boeddha-beeldjes in de Nederlandse vensterbanken.

Ze kan moeilijk anders, zeggen sommigen, het leger is te machtig. Kan zijn. Maar uit een profiel in de New Yorker (‘What Happened to Myanmar’s Human-Rights Icon?’) maak ik ook op dat ze een hekel heeft aan Rohingya’s.

Racisme is menselijk. Maar je reflexen bestrijden, de koe in jezelf trachten te ontstijgen, dat is ook menselijk. Soms helpt een foto.

De pigmentloze jongen kijkt niet naar de camera. Albinisme kan gepaard gaan met blindheid of met lichtgevoeligheid. Maar zijn pose straalt onbedoeld ook uit: zie je nu pas wat hier gaande is?