Bonussen en opleidingen om personeel te paaien

Krapte arbeidsmarkt

Zo krap als vóór de crisis is de arbeidsmarkt nog niet, maar een op de zes ondernemers ervaart een personeelstekort.

Nick Dooms werd, na een carrière als sportinstructeur, handlasser bij VDL. Vivian Noordzij kwam na haar mbo-opleiding tot onderwijsassistent terecht bij de VDL-opleiding tot ‘proces operator’. Foto Rien Zilvold

Meer dan 250 vacatures heeft het Eindhovense industrieconcern VDL Groep. Heftruckchauffeurs, lassers, monteurs: de tekorten zijn groot. In de hoge fabriekshal van VD Leegte Metaal in Hapert, onder Eindhoven, zijn alle teksten op (prik)borden in het Nederlands én in het Pools. Arbeidsmigranten kunnen ze hier goed gebruiken, maar ook zij vormen niet de oplossing. „Nu de economie in Polen aantrekt, zien we dat sommigen zelfs weer terug willen”, zegt bedrijfsleider Toine van de Rijdt.

Lang niet alleen VDL heeft moeite met het vinden van personeel. De economie groeit, bedrijven krijgen meer opdrachten en nemen dus ook meer mensen aan. Het aantal openstaande vacatures is de afgelopen vier jaar meer dan verdubbeld, van 97.000 naar 213.000. En sinds juni is de werkloosheid minder dan 5 procent, waar die in 2014 nog 7,9 procent was. Niet alleen in de techniek, ook in de ICT, het onderwijs, de zorg, de bouw en het transport is concurrentie om nieuwe werknemers.

En er is nóg een oorzaak van de krapte: vergrijzing. Veel bedrijven merken dat er meer oudere werknemers met pensioen gaan dan er jongeren klaarstaan om hen te vervangen.

‘Belangrijke belemmering’

Bijna één op de zes ondernemers noemt een personeelstekort als belangrijke belemmering voor hun bedrijf, in een enquête van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Dat zijn er al dubbel zoveel als vorig jaar, toen één op de vijftien ondernemers daar last van had.

De verwachting is dat de krapte alleen maar toeneemt. Op Prinsjesdag waarschuwde het Centraal Planbureau voor de mogelijkheid dat bedrijven de toenemende vraag niet kunnen bijbenen – dat zou de economische groei kunnen afremmen.

Bedrijfsleider Van de Rijdt van VD Leegte Metaal heeft al sinds mei een vacature openstaan voor een lasrobotbediende. „Daar heb ik tot op heden nul reacties op gekregen. En uitzendbureaus helpen me al mee met zoeken.” In de tussentijd blijven de opdrachten binnenkomen: „Klanten die bijvoorbeeld eerst tien stuks van een bepaald artikel vroegen, vragen er nu twintig.”

En toch: als één op de zes ondernemers een personeelstekort ervaart, doen vijf op de zes dat níet. Het is dan ook te vroeg om onomwonden te spreken van een ‘krappe arbeidsmarkt’, zegt Peter Hein van Mulligen, hoofdeconoom van het CBS. „Er zijn nu ongeveer twee werklozen per vacature”, zegt hij. Dat is minder dan op het dieptepunt van de crisis, toen er bijna zeven werklozen per vacature waren. Maar zo krap als vóór de crisis in 2008 is de arbeidsmarkt nog niet. „Toen was de verhouding bijna één op één.”

Sommige sectoren zijn al wel ronduit krap te noemen. Recruiters zijn bijvoorbeeld massaal op zoek naar verpleegkundigen, machinemonteurs en vrachtwagenchauffeurs – beroepen die uitkeringsinstantie UWV typeert als ‘zeer krap’. Ook in een aantal regio’s beginnen de personeelstekorten al problemen op te leveren. Zoals Zuidoost-Brabant, waar rond Eindhoven vooral veel technische industrie is.

In die regio probeert ook VDL personeel aan zich te binden. Maar de mbo-opleidingen leveren lang niet genoeg jongeren af. Daarom heeft VDL ook eigen, extra snelle opleidingen voor zij-instromers. De deelnemers komen uit alle hoeken van de arbeidsmarkt: ze waren eerder gymleraar, metselaar of vrachtenwagenchauffeur. Er is maar één belangrijke toelatingseis: ze moeten gemotiveerd zijn om in de techniek te werken.

„Stel, een vrachtwagenchauffeur komt bij zo’n opleiding binnen”, zegt Rob Bloks, opleidingscoördinator bij VDL, „dan heeft hij na een paar weken de eerste certificaten en kan hij al bij ons beginnen.” In totaal duren de opleidingen vaak één of twee jaar, ze worden gegeven in samenwerking met een ROC en uitzendbureau Randstad, dat ook de kandidaten werft.

Meer zij-instromers

Zo kwam Vivian Noordzij (22) na haar mbo-opleiding tot onderwijsassistent terecht bij de VDL-opleiding tot ‘proces operator’. Ze werkt met machines die MRI-tafels voor het ziekenhuis ‘persen’. Het onderwijs trok haar niet zo, zegt ze. Ook dacht ze erover naar het hbo te gaan. „Maar ik wilde geen baan waarbij je de hele dag achter een bureau moet zitten.” Zo kwam ze, via Randstad, bij VDL terecht. Wat ze vooral leuk vindt: verantwoordelijkheid. „Als ik een fout maak kan dat zomaar een paar honderd euro kosten.”

Nick Dooms (33) werkte elke zomer in de Ardennen als buitensportinstructeur. Hij begeleidde bij het mountainbiken, boogschieten en quadrijden. „Echt een droombaantje.” Maar toen hij twee jaar geleden een dochter kreeg, wilde hij weer een baan in Nederland. Nu werkt hij bij VDL als handlasser. En hij denkt alvast vooruit: „Tot en met april heb ik hier een contract. Daarna kunnen we kijken of ik nog extra lastechnieken kan leren.”

De afgelopen twee jaar zijn ongeveer honderd van dit soort ‘zij-instromers’ bij VDL komen werken, schat opleidingscoördinator Bloks in. „Die trajecten worden voor ons steeds belangrijker, nu de arbeidsmarkt aantrekt.” Ook arbeidsmigranten blijven belangrijk, zegt Toine van de Rijdt van VD Leegte Metaal. Niet alle Polen kiezen ervoor om terug te gaan naar hun thuisland. „We hebben het geluk dat sommigen hun toekomst in Nederland zien en hun familie hierheen laten komen. Die kan ik dan een contract aanbieden.”

De Nederlandse economie breekt het ene record na het andere. Wat zijn de kenmerken van deze groeispurt? Lees ook: De groeispurt van de Nederlandse economie in vijf trends

Bouw: Uitvoerders gezocht

Tijdens de crisis vielen er nog massaontslagen in de bouw. Nu de economie aantrekt wordt er weer volop gebouwd in het land en is er vooral veel vraag naar uitvoerende bouwlieden, zoals timmermannen, metselaars en installatiemonteurs. Het aantal vacatures in de bouw steeg van 3.800 in het tweede kwartaal van 2014 naar bijna 11.000 in diezelfde periode van dit jaar.

De sector kan ook wel weer wat jongeren gebruiken. De sector is de afgelopen jaren vergrijsd omdat werkgevers in de bouw tijdens de crisis geen (leer)banen konden aanbieden. Het aandeel 15- tot 25-jarigen in de bouw daalde van ruim 12 procent in 2005 naar minder dan 8 procent in 2015.

Onderwijs: Te weinig leraren opgeleid

Juist nu er een groeiend lerarentekort is, vooral in de Randstad, is het aantal afstuderende Pabo-studenten op een dieptepunt. De reden: nog maar een paar jaar geleden waren er juist weinig banen in het basisonderwijs. Scholieren dachten dat de Pabo hen zou opleiden voor werkloosheid. Het tegendeel is waar: veel oudere onderwijzers gaan met pensioen. Een Pabo-diploma komt nu neer op een baangarantie. In het hele onderwijs steeg het aantal vacatures van 3.300 in 2014 naar 5.800 in het tweede kwartaal van dit jaar.

Ook in het voortgezet onderwijs is voor sommige vakken een groot lerarentekort, dat naar verwachting de komende tijd nog verder zal stijgen. Er zijn vooral leraren informatica, natuur- en scheikunde, Duits, Frans en klassieke talen nodig.

Industrie: Vraag groeit harder dan aanbod

Nu de economie aantrekt en consumenten sneller een nieuwe telefoon, computer of auto kopen, is er meer personeel nodig om aan de toenemende vraag te voldoen. Bedrijven als ASML, dat chipmachines maakt, breken record na record, ook in het aantal vacatures.

De nood is het hoogst in de machine-industrie, de elektrotechniek, de metaalproducten en de textielindustrie. In al die branches noemt meer dan 20 procent van de bedrijven personeelstekorten als belangrijke belemmering voor hun bedrijfsvoering, in een CBS-enquête. Ook een analyse van uitkeringsinstantie UWV beschreef al bijna een jaar geleden de groeiende problemen in deze branches. Het personeelstekort kan leiden tot een hogere werkdruk, het missen van deadlines en lange wachttijden.

Transport: Vergrijzing in het busvervoer

Zodra er meer wordt geproduceerd, wordt er meer getransporteerd. Voor vrachtwagenchauffeurs zijn er al meer dan 2.300 vacatures. Er worden vooral mensen gezocht die gespecialiseerd zijn en bijvoorbeeld met gevaarlijke stoffen mogen rijden of een tankauto kunnen besturen.

Ook dringend gezocht: jonge buschauffeurs. Bij twee van de grootste vervoerders, Connexxion en Arriva, gaat zo’n 40 procent van de buschauffeurs de komende tien jaar met pensioen. Onder jongeren is te weinig animo voor dit beroep. Connexxion probeert hun interesse te wekken met een futuristische wervingswebsite met de tekst: „Connexxion zoekt gezagsvoerders voor de bus van de toekomst.” Het kabinet heeft ook meegeholpen, door de minimumleeftijd voor buschauffeurs te verlagen van 21 naar 18 jaar.

Zorg: Aandraag- en aanblijfbonussen

Ziekenhuizen delen al bonussen uit om personeel te trekken. Intensive care-verpleegkundigen van het AMC in Amsterdam krijgen aan het einde van dit jaar een bonus van 1.250 euro als ze blijven. En wie in het Antoni van Leeuwenhoekziekenhuis een gediplomeerde oncologieverpleegkundige aandraagt, krijgt een ticket naar New York.

Het aantal vacatures in de zorg is de afgelopen vier jaar gestegen van zo’n 12.000 naar 27.000. Door de vergrijzing gaan er niet alleen oudere verpleegkundigen met pensioen, de vraag naar zorg stijgt ook. En er is onvoldoende belangstelling voor de opleidingen. Volgend jaar komen er nóg meer banen bij, door de strengere eisen aan verpleeghuiszorg.

Ook in de geestelijke gezondheidszorg zijn grote tekorten. Er worden vooral psychiaters gezocht.