Positie minister Hennis lijkt onhoudbaar

Defensie

Met zijn reactie dat het rapport van de Onderzoeksraad „zwaar genoeg” is om af te treden, zet vicepremier Asscher de positie van Hennis verder onder druk.

Minister Hennis-Plasschaert poseert met militairen tijdens een tweedaags bezoek in april aan Afghanistan.Foto Piroschka van der Wouw / ANP

Het vernietigende rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) over de dood van twee militairen in Mali vorig jaar heeft minister Jeanine Hennis (Defensie, VVD) in het nauw gebracht. Haar toch al wankele positie is vrijdag verder verzwakt. Na afloop van de ministerraad reageerde ze op de vraag of de Nederlandse militairen die vorig jaar waren uitgezonden naar Mali, daar veilig waren. „Hoe kan ik stellen dat het veilig was als er twee mensen zijn omgekomen?” Dat antwoord was opvallend want op donderdag draaide Hennis nog opzichtig om dezelfde vraag heen.

Lodewijk Asscher, fractieleider van de PvdA én vice-premier, ging vrijdag een stap verder. Hij zei dat het donderdag verschenen rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) over de dood van twee militairen in Mali „zeker (…) zwaar genoeg” is om als minister voor af te treden. Asscher: „Hier valt niks aan te relativeren. Twee jonge mensen zijn dood, één zwaargewond en we lezen in het rapport dat er een reeks van momenten is geweest waar er niet iets is gedaan wat het had kunnen voorkomen.”

Daarmee zette hij Hennis’ positie nog verder onder druk. Het politieke lot van de VVD-bewindsvrouw ligt nu in handen van CDA, D66 en ChristenUnie; de partijen waarmee de VVD onderhandelt over een nieuw kabinet. De drie partijen hebben zich nog niet uitgesproken over Hennis’ positie, al is de animo om haar op voorhand te steunen gering. Veel betrokkenen houden er rekening mee dat Hennis dinsdag voor of tijdens het Kamerdebat zal (moeten) opstappen.

De Onderzoeksraad oordeelde dat Defensie „ernstig tekort geschoten” is in de zorg voor de veiligheid van uitgezonden militairen. Vorig jaar juli kwamen twee van hen in Mali om het leven toen een granaat vroegtijdig ontplofte. Een derde militair raakte zwaargewond. Zij werkten met ondeugdelijke mortiergranaten en de medische zorg voor hen was onvoldoende.

Het rapport komt op een kwetsbaar moment voor Hennis, die graag minister wil worden op een ander departement in het kabinet-Rutte III. Ze geldt als een belangrijke vertrouweling van premier Rutte.

Ook roept het rapport vragen op over de structurele financiële en culturele problemen bij Defensie. Excuses aan de nabestaanden blijven uit.

1 Wat betekent dit rapport voor de veiligheid van militairen die nu in Mali zijn?

Militaire missies zonder gevaar bestaan niet, dat weet iedere soldaat. Des te belangrijker is het dat alle randvoorwaarden in orde zijn: wapens, munitie en voertuigen, legering, eten en gezondheidszorg.

Het ministerie van Defensie houdt steeds vol dat militairen in missiegebieden ondanks jarenlange bezuinigingen nooit last hebben gehad van de tekorten in materieel en munitie. De OVV constateert juist dat de organisatie op dat vlak „ernstig tekort geschoten” is. Twee militairen kwamen om, een derde raakte zwaargewond toen een mortiergranaat vroegtijdig ontplofte. Defensie had moeten weten dat de 60 millimeter mortiergranaten waar de militairen mee werkten niet deugden, concludeert de OVV. Bovendien werd de zorg aan de gewonde militair uitbesteed aan een ondermaats Togolees VN-hospitaal.

In Mali werken op dit moment ruim 300 Nederlandse militairen onder de vlag van de Verenigde Naties. Volgens Hennis is de veiligheid in Mali op orde. Toch besloot ze vrijdag, in een poging de militairen en hun thuisfront gerust te stellen, tot „een extra check” van de munitie en de medische opvang in alle missies.

2 Gaat het om een incident of om een structureel probleem?

De Onderzoeksraad heeft zich geconcentreerd op dit fatale ongeluk. De onderliggende oorzaken zijn echter niet uniek, onderstreept de raad. Ook bij andere incidenten ging Defensie onprofessioneel om met de veiligheid van het personeel, zijn onverantwoorde risico’s genomen en reageerde de organisatie slecht op interne kritiek.

(Ex)-militairen en politici van vooral rechtse partijen zien de problemen als direct gevolg van aanhoudende bezuinigingen op de krijgsmacht. Volgens OVV-voorzitter Tjibbe Joustra is dat te gemakkelijk. „Het heeft meer te maken met besluitvorming, met de omgang bij Defensie met kritische geluiden, en met de mentaliteit en cultuur binnen de krijgsmacht.” Defensie handelt meer naar wat politiek wenselijk is dan wat operationeel haalbaar is, zegt hij.

3 Waarom zegt minister Hennis geen sorry?

Na de publicatie van het OVV-rapport wrong Hennis zich voor de camera’s in bochten om maar niet te zeggen dat er grove fouten gemaakt zijn of dat Defensie schuldig is aan de dood van twee militairen. Waarom kan ze niet gewoon haar excuses aanbieden, vragen velen zich af. Dat zit zo: die erkenning kan voor Defensie een dure schuldbekentenis zijn. De nabestaanden van de twee dodelijke slachtoffers hebben al een advocaat in de arm genomen. Zij verwijten Defensie dood door schuld.

4 Hoe kansrijk is hun zaak?

Defensie heeft de afgelopen jaren een paar voorname rechtszaken verloren. Het moet schadevergoedingen uitkeren aan de nabestaanden van zowel Indonesische slachtoffers in Rawagade (1947) als Bosnische-moslims in Srebrenica (1995). De jaartallen tonen al dat een rechtszaak tegen Defensie een kwestie van de lange adem is. Hennis kondigde vrijdag aan dat Defensie zelf gaat onderzoeken of rond Mali „nalatig en/of verwijtbaar” is gehandeld is. Dat vertraagt de zaak aanzienlijk. Vaak werkt het beter om achter de schermen genoegdoening te krijgen. Zo kregen enkele psychisch beschadigde militairen en nabestaanden van verongelukten een schadevergoeding.

5 Wat betekent het als de minister opstapt?

Als Hennis moet aftreden neemt ze politieke verantwoordelijkheid voor de fouten die gemaakt zijn. Dit is dan geen schuldbekentenis namens Defensie. Haar vertrek betekent wel de val van de belangrijkste vrouw van de VVD van wie politiek nog veel verwacht wordt.