Opinie

Uittocht Querido toont belang van menselijke maat

Het vertrek van dertig schrijvers van kinderboeken bij Querido staat niet op zichzelf, schrijft . Boekenconcerns die het evenwicht uit het oog verliezen tussen marktdenken en creativiteit jagen auteurs naar kleine, onafhankelijke uitgevers.

Foto Danil Rudenko

De wereld van de literaire uitgeverij is nooit vrij van gedonder. Nu eens gaat het om de verzelfstandiging van Singel Uitgeverijen (de literaire fondsen Arbeiderspers, Athenaeum, Nijgh & Van Ditmar en Querido) of de met veel rumoer gepaard gaande opkomst van uitgeverij Das Mag, dan weer om het opzienbarende vertrek van een individuele auteur, zoals A.F.Th. van der Heijden bij De Bezige Bij, of Wytske Versteeg bij Prometheus.

Ook hebben auteurs van een uitgeverij wel vaker op cruciale momenten collectief van zich laten horen en daarbij soms een beslissende verandering teweeggebracht, zoals in de jaren negentig de uittocht van Arbeiderspers-auteurs in het kielzog van redacteur Emile Brugman. Ook het massale vertrek van Meulenhoff-auteurs samen met Tilly Hermans ligt nog vers in het geheugen. Is het weglopen van dertig auteurs bij Querido Kinderboeken, deze week, nu ‘meer van hetzelfde’, of is er iets anders aan de hand?

Economische crisis

Daarbij zijn drie overwegingen van belang. Ten eerste is de algemene boekenmarkt in Nederland tussen 2010 en 2015 met een kwart gekrompen. Dat was een gevolg van de grootste economische crisis in Europa sinds de Tweede Wereldoorlog. Maar het valt evenmin los te zien van de voortschrijdende opkomst van digitale informatie en visueel entertainment, alsook de vaststelling dat het Nederlandse onderwijs op alle niveaus de band met de geschreven cultuur, doelbewust of niet, aan het verwaarlozen is.

Ten tweede is het voor een boekenbedrijf een lastige opgave om een goede eigenaar te vinden en te behouden. Relatief kleine uitgeverijen zoals De Harmonie, Podium, Vantilt en Verloren slagen daar van nature beter in dan grote bedrijven. Mediaconcerns, die afhankelijk zijn van externe kapitaalverschaffers als banken en durfkapitalisten, moeten niet alleen voldoen aan hogere, maar ook – en dat is nog veel lastiger – aan zeer rigide rendementseisen. Die moeten jaar na jaar worden behaald, op straffe van verlies aan bewegingsvrijheid en redactionele onafhankelijkheid. Het boekenvak is nu eenmaal niet alleen een cultuursector, maar ook een bedrijfstak, die zich niet zomaar kan onttrekken aan de wetten van de markt.

Zelf een uitgeverij beginnen

En tenslotte is de techniek voor het produceren, distribueren en promoten van boeken in de afgelopen decennia zeer laagdrempelig geworden. Gegeven de goed gereguleerde collectieve voorzieningen in Nederland – het Centraal Boekhuis voor de distributie, de vaste boekenprijs voor de brede beschikbaarheid, en de CPNB voor de collectieve promotie – kan iedereen vrij gemakkelijk zelf een uitgeverij beginnen. De avontuurlijke aantrekkingskracht die nieuwe en onafhankelijke uitgeverijen (Cossee, Das Mag, Koppernik) op schrijvers hebben, weerspiegelt de culturele verscheidenheid van het boekenvak, maar betekent ook dat de concurrentie nu scherper is dan ooit.

De optelsom van deze drie punten is dat er voor ondernemingen in het boekenvak de afgelopen jaren weinig ruimte was om fouten te maken. De toenmalige directie van WPG – het moederbedrijf van De Bezige Bij en Querido Kinderboeken – besloot in 2010 zowel de thrilleruitgeverij A.W. Bruna als de Belgische Standaard Uitgeverij uit de boedel van PCM over te nemen. Dat was op het allerduurste moment en het besluit mag gerust als overmoed worden betiteld. WPG moest er bij de bank danig voor lenen. Dat, in combinatie met tegenvallende resultaten, bracht het tot dan toe onafhankelijke en schuldenvrije bedrijf vervolgens in grote moeilijkheden, die nog altijd voortduren.

Top-downmarktbenadering

Bij het VBK-concern – het moederbedrijf van Atlas Contact – ligt de zaak anders. Daar werden auteurs onlangs verrast met het nieuws dat het bedrijf voor de helft in handen zal komen van twee outsiders, die inzetten op het exploiteren van abonnementsmodellen voor digitale boeken. Een meer geleidelijk opgezette samenwerking zou verstandiger zijn geweest. Nu zijn vooral de literaire auteurs van Atlas Contact zeer ongelukkig met de gemaakte strategische keuze, die uitgaat van een top-downmarktbenadering, op zoek naar ‘content’ voor een digitaal exploitatiemodel, in plaats van een bottom-upbenadering, die de creatieve talenten van auteurs als uitgangspunt neemt.

Zijn dit nu voorbeelden van het gebruikelijke rumoer in het boekenvak? Mij lijkt dat er meer aan de hand is. Niet eerder is de collectieve stem van auteurs zo luid en duidelijk, en ook zo eensluidend geweest. Dank zij e-mail en sociale media is een gezamenlijk protest binnen enkele dagen geformuleerd, met een paar dozijn handtekeningen van auteurs eronder die tezamen staan voor een aanzienlijk deel van de jaaromzet van een uitgeverij.

Bedrijfstak maar óók cultuursector

Vooral grote uitgeverijconcerns dienen zich te realiseren dat hun grootschalige formaat niet altijd een voordeel is. De uitgeverij mag dan een bedrijfstak zijn, maar als de cultuursector die zij óók is, is ze onderworpen aan de natuurwetten van de creativiteit. Elke uitgeverij staat dan ook voor een dubbele opgave: het faciliteren van de menselijke maat combineren met het realiseren van materiële doelen. Voor bedrijven die te groot opgezet zijn om dat evenwicht in ere te houden, is naar mijn verwachting steeds minder plaats op de Nederlandse literaire boekenmarkt.