Recensie

Emanuel de Witte maakte theater met olieverf

Beeldende kunst

Bij het schilderen van kerkinterieurs ging Emanuel de Witte (ca. 1617-1692) te werk als een lichtontwerper in het theater. De tentoonstelling van zijn werk in het Stedelijk Museum Alkmaar is compact maar representatief.

Emanuel de Witte, Interieur met vrouw die op een virginaal speelt, ca. 1667, olieverf op doek 98 x 110 cm Foto Montreal Museum of Fine Arts

De inrichting van de tentoonstelling over Emanuel de Witte in Alkmaar is uitgesproken, maar passend. In plaats van bankjes staan er midden in de museumzaal rijtjes ouderwetse kerkstoelen. Ze zijn allemaal gericht naar de achterwand, waarop drie grote kerkinterieurs van De Witte hangen: symmetrisch, met het grootste schilderij in het midden, als een altaar. Rondom worden hoog op de muren lichte rechthoeken geprojecteerd, die aan kerkramen doen denken. Heel langzaam glijden er ook projecties als verschuivend daglicht over de vloer.

Die theatrale aankleding is toepasselijk omdat kerkinterieurs de kernactiviteit waren van De Witte (ca. 1617-1692) en omdat hij bij het schilderen ervan te werk ging als een lichtontwerper in het theater. Hij durfde grote en prominente delen van de voorstelling in de schaduw te leggen. Van een marmeren figuur op een graftombe steken bijvoorbeeld alleen de onderbenen onder zo’n schaduwdeken vandaan.

Door de schemerige ruimtes strooide De Witte lichte accenten: hoge vensters met daglicht erachter en afdrukken van die vensters beneden in de kerk. De rechthoekige spotlights raken vloeren, muren en mensen. Hier licht een hand of kraag op, daar de witte veer op een hoed of een geplooide rode mantel.

De tentoonstelling is een compact maar representatief overzicht. De kerken zijn in de meerderheid, maar er hangen ook wat vroege portretten en historiestukken, drie marktscènes en twee interieurs van een woonhuis. Of eigenlijk één huiselijk interieur in twee versies. De beide varianten zijn voor het eerst sinds 1667 herenigd en het is moeilijk te zeggen welke het origineel is en welke de eigenhandige kopie. De versie uit Montreal is iets groter en helderder (want pas gerestaureerd), maar het schilderij uit Museum Boijmans van Beuningen in Rotterdam blijft ook verbluffend.

De compositie is een rechthoek vol vierkanten. Door een reeks deurposten zien we drie kamers achter elkaar liggen. Rechts van de voorste deur hangt een grote vierkante spiegel waaronder een vrouw op een stoel met een vierkante rugleuning een toetseninstrument zit te bespelen. Door de rode gordijnen uiterst links (voor een hemelbed) en uiterst rechts (voor de ramen) krijgt dit vierkantenverhaal iets van een toneelscène, waarop De Witte weer een subtiel lichtplan heeft losgelaten. Licht- en schaduwbanen kruisen een patroon van zwarte en witte tegels; in de schaduw op de voorgrond komt daar nog de verticale reflectie van de lichte deuropeningen bij.

Emanuel de Witte is zo’n kunstenaar wiens blik besmettelijk is, zelfs vier eeuwen later nog. Als je een uurtje naar zijn schilderijen hebt gekeken, zie je ineens overal interessante vlakverdelingen en spannende lichteffecten – tot ver buiten die theatraal verlichte museumzaal.