Duda helpt Polen niet uit impasse

Poolse rechtsstaat

De Poolse president Duda kondigde stevige plannen aan voor de rechtspraak, maar haalde binnen een dag alweer bakzeil.

Demonstranten herinnerden de Poolse president Duda er vrijdag bij het presidentiële paleis aan dat hij de wetsvoorstellen over de rechtspraak zou aanpassen. Foto Alik Keplicz/AP

De Polen hielden hun adem in. Na een turbulente julimaand, eentje waarin president Duda twee omstreden wetsvoorstellen tegenhield die zijn eigen regeringspartij PiS grote controle over de rechtspraak zouden geven, presenteerde een zichtbaar nerveuze Duda maandag zijn langverwachte tegenvoorstellen. In eerste instantie leek het erop dat de man, lange tijd vooral gezien als politiek verlengstuk van de PiS, de confrontatie met zijn machtige partij aan wilde gaan. Maar in de loop van de dag veranderde die strijdvaardigheid, en zwakte hij zijn eisen af.

In Duda’s voorstel moeten de 25 leden van de Raad voor de Rechtspraak (KRS) met een drievijfde meerderheid door het parlement, de Sejm, worden gekozen – meer dan waarover PiS (235 van de 460 zetels) beschikt. Daarmee bleef Duda bij zijn eerdere standpunt, maar ook wilde hij een ‘veiligheidsmechanisme’ inbouwen. Mocht de Sejm niet binnen twee maanden tot overeenstemming komen, dan zou de president zelf (reeds geselecteerde) kandidaten voor de KRS aanwijzen. Die maatregel zou een grondwetswijziging vereisen, die op haar beurt weer door tweederde van de Sejm zou moeten worden goedgekeurd.

Beslissingen aanvechten

Daarnaast wil Duda dat ook burgers voortaan kandidaten voor de KRS moeten kunnen voordragen, en wil hij de mogelijkheid invoeren beslissingen van een rechtbank aan te vechten bij een nieuw op te richten juridisch orgaan.

De voorstellen kregen meteen felle kritiek. PiS-partijleider Jaroslaw Kaczynski leek een grondwetswijziging bij voorbaat uit te sluiten, al stelde partijgenoot Beata Mazurek via Twitter dat een beslissing van andere partijen afhangt. Ook prominente oppositiepartijen, zoals het Burgerplatform en Nowoczesna (Modern), keerden zich tegen een grondwetswijzing.

Ook Duda’s voorstel om de pensioenleeftijd van rechters van het Hooggerechtshof te verlagen naar 65 jaar (optioneel 60 jaar voor vrouwen), tenzij de president zelf hen in staat acht langer te werken, kreeg kritiek. De maatregel zou het directe vertrek van eenderde van de huidige rechters inluiden, inclusief de voorzitter. Opvolging zou door een panel van experts moeten worden bepaald, aangewezen door de Sejm of, in het uiterste geval, de president zelf.

Lees ook deze vijf vragen over de botsing tussen de EU en de Poolse regering: Is Polen nog een rechtsstaat?

Om parlementsleden geen tijd te geven de hakken in het zand te steken, nodigde Duda hen maandagmiddag direct uit voor een debat over de wijzigingen, door sommigen afgedaan als schijnvertoning. Dat werd het niet. Aan het begin van de avond haalde hij bakzeil, naar eigen zeggen omdat hij geen steun kreeg voor een grondwetswijzing.

Met Duda’s optreden lijkt de stabiliteit in het land voorlopig niet weergekeerd. PiS liet de afgelopen weken zien de eigen hervormingen – die het nodig acht om de macht van ‘linkse elites’ in de rechtspraak te breken – koste wat kost door te willen zetten.

Sommigen menen dat Duda zijn politieke toekomst op het spel zet. In het weekblad Sieci Prawdy plaatste Kaczynski afgelopen week inderdaad vraagtekens bij Duda’s loyaliteit: „Is de president met ons?”

Correctie: In een eerdere versie van dit artikel stond dat vrouwen met 60 met pensioen gaan, maar dit geldt alleen indien hier zelf voor kiezen.