Recht & Onrecht

De psychologie van het politiek juiste moment

Sinds Petra Jonkers het woord ‘meekoppelkansen’ leerde kennen, ziet ze het opeens overal. De Gedragscolumn, over twee vliegen en één klap.

foto ANP/Toussaint Kluiters

Grote veranderingen vragen soms om neologismen. Eerder schreef ik over het woord  solastalgia dat de pijn verwoordt die mensen voelen als ze hun omgeving zien verdwijnen. De overheid kan er ook wat van met neologismen.

Neem het Deltaprogramma 2018 dat vorige week op Prinsjesdag werd gepresenteerd. Het programma beschrijft de plannen en noodzakelijke stappen om in Nederland te leven met de nu al onvermijdelijke gevolgen van klimaatverandering: toenemende wateroverlast, droogte en overstromingen.  Cruciaal daarbij is dat de overheid optimaal ‘meekoppelkansen’ moet benutten.

Hoosbuien

Meekoppelkansen benutten? Ik moest er even voor googelen: het woord blijkt in I&M kringen al enige tijd in zwang. Het betekent zoiets als ‘twee vliegen in één klap slaan’. ‘Meekoppelen’ doelt op het dienen van verschillende infrastructurele doelen, met één voorziening, met het oog op klimaatadaptatie. Denk aan het grootschalig opslaan van regenwater tijdens hoosbuien om daar later bij droogte uit te putten voor de drinkwatervoorziening.

Fraai is het woord meekoppelkansen natuurlijk niet, maar als frame werkt het aardig. En niet alleen voor infrastructuur. Zit het woord eenmaal in je hoofd, dan zie je de meekoppelkansen echt ineens overal. Ik noem maar iets: de vraag hoe Nederland ooit bijtijds de CO2-productie onder een acceptabel niveau zal brengen, naast het nieuws over de toename van goedkope vluchten, straks extra gefaciliteerd door de uitgebreide luchthaven in Lelystad. En dat BTW vrij. Bestond er niet een sterke wens eindelijk eens het belastingstelsel te vernieuwen?  Beslist een meekoppelkans.

Saillant moment

Of een meekoppelkans politiek benut wordt, hangt trouwens ook af van wat de Amerikaanse politicoloog Kingdon ooit een window of opportunity noemde; het vaak kortstondige moment waarop er voldoende politieke wil is een kwestie aan te pakken. Zoals deze zomer de Ehe für Alle in Duitsland volkomen onverwacht binnen één week ‘geregeld’ was. In de sociale psychologie bestaat ook zoiets als een ‘window of opportunity’ voor individueel gedrag: salience. Het gaat dan om de mate waarop een gebeurtenis, of bijvoorbeeld een sociale norm zodanig de aandacht van iemand trekt dat die gevoelig wordt voor gedragsverandering. Een verhuizing blijkt bijvoorbeeld bij uitstek een saillant moment waarop mensen gewoontegedrag doorbreken.

Tij keren

Als de politiek klimatologische meekoppelkansen onbenut laat, bijvoorbeeld inzake de luchtvaart, is er natuurlijk altijd de hoop dat belangengroepen en passagiers het tij zullen keren. Alhoewel? Het aantal mensen dat bijvoorbeeld de CO2-uitstoot van hun eigen vlucht compenseert groeit, maar het blijft vooralsnog een minuscule fractie van alle reizigers.

Misschien kan hun aantal omhoog door saillante momenten niet te laten lopen. Denk aan de overbelasting van Schiphol in de meivakantie. Die werd geweten aan domme planning van de luchthavenleiding, en daarmee was de kous min of meer af. Maar de ervaring van de topdrukte op de luchthaven had ook als symbool voor de milieulast opgevat kunnen worden. En als saillant moment om passagiers te nudgen naar compensatie van de CO2-uitstoot van hun vliegreis.

Opletten

Wel even goed opletten. Als bij mensen – voordat ze iets aanhoren over de effecten van klimaatverandering – juist eerst hun politieke voorkeur ‘saillant’ wordt gemaakt, dan wordt die mede bepalend voor de ontvangst van de boodschap. Wie ‘rechts’ is zal een klimaatboodschap eerder links laten liggen, als eerst zijn politieke voorkeur is ‘geactiveerd’.  In NRC van afgelopen weekend waarschuwde voormalig milieuminister Winsemius er niet voor niets tegen om van klimaat een partijpolitieke zaak te maken.

 

Petra Jonkers is politicoloog en rechtssocioloog. Eerder publiceerde zij over gedrag en kwaliteit van regelgeving. De Gedragscolumn verschijnt wekelijks en wordt geschreven door sociale wetenschappers.