Wanneer leidt hoogwater tot evacuatie?

Crisisoefening

Vijf waterschappen, vier veiligheidsregio’s, Rijkswaterstaat en Defensie voeren deze week de grootste hoogwateroefening uit sinds de hoge waterstanden van 1995. Vier scenario’s.

Het is mooi weer en de rivier staat deze week laag. Toch is in Nijmegen de kade virtueel afgesloten met de flexibele dijk die de oude huizen in de stad moet behoeden voor een overstroming van de wassende Waal. Gelukkig voor de bewoners gaat het om een simulatie. Net als de overstroming is de kering deze week er slechts op papier, als onderdeel van de crisisoefening Deining en Doorbraak.

De oefening in het Rivierengebied is de grootste sinds 1995, toen bijna een kwart miljoen mensen wegens het hoogwater hun huis moesten ontvluchten. Vijf waterschappen, vier veiligheidsregio’s, Rijkswaterstaat en Defensie doen mee. De vraag is of we nu beter tegen het water bestand zijn dan 22 jaar geleden. Door de klimaatverandering is de kans op overstromingen in het gebied met vier miljoen inwoners namelijk alleen maar groter geworden. Dit zijn de vier scenario’s:

1. Waarschuwing

Startsignaal voor de oefening is – net als in het echt – een hoogwaterwaarschuwing uit België of Duitsland. Rijkswaterstaat houdt de waterstanden voortdurend in de gaten, en maakt een inschatting van de kans op overstromingen. Dat gebeurt vanuit het Water Management Centrum Nederland. Dat werd na 1995 opgezet om in samenwerking met provincies, waterschappen, veiligheidsregio’s en kennisinstituten zoveel mogelijk kennis samen te brengen.

Bij de voorspellingen speelt ook het weer een rol. Niet alleen zware regenval kan problemen veroorzaken of vergroten, maar ook bijvoorbeeld een noordwesterstorm, omdat die de afvoer van water naar zee bemoeilijkt. Op basis van de waarschuwingen worden de eerste voorzorgsmaatregelen vast getroffen. Zo worden tientallen uiterwaarden geopend.

2. Hoogwater

Nu het hoogwater Nederland heeft bereikt, moet het ergens naartoe. In de afgelopen jaren is er gewerkt aan ruim dertig projecten om tussen de dijken ruimte te maken, zodat het overtollige water kan worden opgevangen. Voor die operatie (kosten: ruim 2,2 miljard) moesten dijken worden verlegd en uiterwaarden worden uitgegraven en zijn ook woningen gesloopt of aangepast.

Die gebieden lopen nu onder. In de rivieren worden de stuwen opengezet, of ‘gestreken’, zoals het in vaktermen heet. Dit bevordert de doorstroming. Water uit het IJsselmeer wordt overgepompt naar de Waddenzee, om meer rivierwater op te kunnen vangen.

Veren worden uit de vaart genomen. Sommige mensen ondervinden nu al overlast door het hoogwater, maar grote problemen zijn er nog niet.

3. Water tegen de dijken

Overal in het Rivierengebied staat het water tegen de dijken. De spullen voor de waterkering worden vast klaargezet. Zeker in het begin kan het voorkomen dat vuil uit de rivier schade veroorzaakt aan de dijken. De dijken worden daarom goed in de gaten gehouden. Zo nodig wordt het scheepvaartverkeer beperkt. Als het water bijna over de dijk klotst, gaan de coupures (onderbrekingen in de waterkering) dicht, en worden de flexibele keringen op bijvoorbeeld de Nijmeegse Waalkade opgebouwd.

Dijkwachten houden honderden kilometers dijken in de gaten, en geven zo nodig opdracht lekkages, instabiel geworden stukken of schade te herstellen. Op moeilijk bereikbare plekken kan Defensie bijspringen met helikopters. Intussen wordt door speciale crisisteams overleg gevoerd om zo nodig klaar te zijn voor noodsituaties of zelfs evacuaties.

4. Dijkdoorbraak

Alle maatregelen om het water te keren zijn feilbaar. In de oefening wordt zelfs rekening gehouden met botte pech, zoals een vrachtwagen die een tijdelijke waterkering kapot rijdt, of een sluisdeur die blijkt te lekken. Als een dijk ernstige gebreken vertoont, waarschuwt het waterschap de veiligheidsregio over de bedreiging voor de mensen achter de dijken. Daardoor kunnen de politie, ambulances, brandweer en gemeenten zo snel mogelijk ingrijpen.

Ook kan besloten worden een gebied gedeeltelijk te ontruimen. Evacuatie, zoals in 1995, gebeurt in samenwerking met het Rijk. Mocht de dijk daadwerkelijk doorbreken, neemt het Rijk de regie over, waardoor het de leiding krijgt over eventuele noodmaatregelen en de coördinatie van de herstelwerkzaamheden. Maar, benadrukken de waterschappen: doel van Deining en Doorbraak is nu juist dat het zó ver niet hoeft te komen.