Spanning binnen CDU/CSU bemoeilijkt coalitievorming

Duitse verkiezingen

Bondskanselier Merkel erkent een dag na de verkiezingen dat de polarisatie in Duitsland “verbonden is met mij als persoon”. Hoe nu verder?

Bondskanselier Merkel spreekt op een persconferentie maandag, een dag na de verkiezingen. Foto Reuters

Een dag na de doorbraak van de anti-immigratiepartij AfD bij de Duitse parlementsverkiezingen en het historische verlies van de regeringspartijen, heeft bondskanselier Merkel erkend dat zij persoonlijk verantwoordelijkheid draagt voor de polarisering in het land. Het is „overduidelijk”, zei ze op een persconferentie, dat „dat verbonden is met mij als persoon”. Tegelijkertijd kwamen maandag spanningen tussen CDU en zusterpartij CSU naar buiten, die de verwachte moeilijke regeringsformatie verder kunnen bemoeilijken.

Tijdens de campagne speelde de leus ‘Merkel moet weg’ een belangrijke rol bij aanhangers van de AfD. Vooral door haar omstreden vluchtelingenbeleid werd ze een mikpunt van hoon en kritiek. Verkiezingsbijeenkomsten van haar werden met schrille fluitjes en boegeroep verstoord, en ze werd zelfs met tomaten bekogeld.

Uit wie bestaat de AfD precies? Onze correspondent zet het uiteen: De AfD? Die heeft vele gezichten

Merkel deed haar uitspraak maandag nadat ze met haar partijbestuur de verkiezingsuitslag had geanalyseerd. Ze zei dat ze er nog steeds van overtuigd is dat ze juist heeft gehandeld, toen ze in september 2015 besloot de grens niet te sluiten voor honderdduizenden vluchtelingen die naar Duitsland kwamen. Ze wil echter het gesprek met haar luidruchtige tegenstanders aangaan, benadrukte ze, maar ze beseft ook dat sommige van hen niet willen luisteren. Ze wil kiezers terugwinnen door „problemen die mensen bezighouden” op te lossen.

Terwijl Merkel nu moet proberen een nieuwe coalitie te smeden, zijn in Berlijn de speculaties al begonnen over de vraag wat er na het tijdperk-Merkel komt. „Voor Merkel begint nu het eindspel”, schrijft de Süddeutsche Zeitung, die ervan uitgaat dat de bondskanselier, die al twaalf jaar aan de macht is, in elk geval in 2021 niet nóg eens kandidaat zal zijn. Weliswaar is hebben zij en haar partij deze ‘anti-Merkel-verkiezingen’ gewonnen, maar ze ziet er desondanks uit als een verliezer, aldus de krant.

Nu al verdeeldheid bij AfD

Een andere winnaar van de verkiezingen maakte maandag nog een minder triomfantelijke indruk. Bij de AfD, die bijna dertien procent van de stemmen haalde, kwam een al maanden broeiende verdeeldheid uitgerekend op een persconferentie van de partijtop tot uitbarsting. Voorzitter Frauke Petry, die allang de steun van haar medebestuurders heeft verloren en op een zijspoor is gezet, kondigde aan dat ze in de Bondsdag geen deel wil uitmaken van de AfD-fractie. Tot complete verrassing van haar collega’s die naast haar zaten.

Sinds dit voorjaar probeert Petry vergeefs de meest radicale figuren uit de partij te zetten. Vorige week zei ze in een interview dat ze zich kon voorstellen dat kiezers afgeschrikt worden door provocerende uitspraken van prominente AfD’ers. Dat was „een mes in de rug van de partij”, zei vicevoorzitter Gauland. Zijn collega Alice Weidel spoorde Petry aan de partij maar helemaal te verlaten.

   Ook tussen de zusterpartijen CDU en CSU liepen de spanningen even hoog op, met dreigementen uit CSU-kring dat deze conservatieve Beierse partij zou overwegen niet langer een gezamenlijke fractie te vormen met de CDU van Merkel. Voor Merkel en haar formatiepoging zou dat gevaarlijk zijn, want ze heeft de CSU nodig om met de Groenen en de liberale FDP een meerderheid in het parlement te krijgen. In de loop van de dag besloot het CSU-bestuur echter toch weer samen met de CDU op te trekken.

De formatie wordt niet alleen moeilijk omdat de partijen die ervoor in aanmerking komen inhoudelijk sterk van elkaar verschillen. Maar ook omdat er op 15 oktober deelstaat verkiezingen zijn in Nedersaksen, en de partijen elkaar voor die tijd niet tegemoet willen komen met concessies die mogelijk slecht vallen bij de kiezers daar.

Hoewel de SPD na het grote verlies van zondagavond meteen aankondigde in geen geval weer met CDU/CSU te willen regeren, zei Merkel dat ze toch ook met de SPD gesprekken wil voeren. De sociaal-democraten maken zich echter op voor de rol van oppositieleider.