Slechts 3 op de 10 AfD-stemmers kozen uit overtuiging

Bijna zes miljoen Duitsers stemden zondag op de Alternative für Deutschland (AfD), vooral mannelijke Ossies, niet heel oud en niet heel jong, vaak lageropgeleid. Ze vrezen dat hun land teveel verandert door invloeden van buiten.

Aanhangers van de AfD bij een protest tegen bondskanselier Merkel, vorige week in Heppenheim. Ralph Orlowski/Reuters

Wie zijn de kiezers die met hun stem voor de Alternative für Deutschland de Duitse politiek proberen op te schudden? Uit het eerste verkiezingsonderzoek komen wat accenten naar voren: wat meer mannen dan vrouwen, wat meer laagopleiden en werklozen, wat meer mensen uit het oosten van het land. En ook: veelal van middelbare leeftijd.

Lees ook de analyse van correspondent Juurd Eijsvoogel: Merkel blijft, maar AfD is de échte winnaar

Oude en nieuwe bondslanden

In het voormalige Oost-Duitsland, ofwel de ‘nieuwe bondslanden’, kreeg de AfD 22,5 procent van de stemmen, tegen 28,2 procent voor de CDU – in de deelstaat Saksen was zij zelfs iets groter dan de CDU. De AfD heeft voor veel kiezers de plaats van Die Linke ingenomen als protestpartij, en van de ‘Ost-Bonus’ van Angela Merkel is niet veel meer over. Deze resultaten kunnen niet echt als een verrassing komen: bij deelstaatverkiezingen vorig jaar in Mecklenburg-Vorpommern en Saksen-Anhalt scoorde AfD ook al respectievelijk 20 en 24 procent.

In de ‘oude bondslanden’, het voormalige West-Duitsland, is de AfD duidelijk minder sterk. Daar is zij de derde partij, met 12,1 procent, eentiende procentpunt meer dan de FDP.

Leeftijd, geslacht, opleiding

Gezien de 12,6 procent van de vrijwel definitieve uitslag is de partij ondervertegenwoordigd onder de jongste en, in tegenstelling tot wat vaak is gedacht, ook onder de oudste kiezers. In beide leeftijdsgroepen koos tien procent voor de AfD. De AfD is vooral relatief sterk onder de groep van 35 tot 44 jaar, en scoort ook goed in de leeftijdsgroepen daarboven en daaronder. De echte partij van de mensen van zestig jaar en ouder, dat is de CDU/CSU.

Verkiezingsonderzoekers noemen de AfD wel een mannenpartij. Vijftien procent van de mannen stemt daarop, tegen tien procent van de vrouwen. Overigens is het verschil in procentpunten bij de CDU/CSU nog iets groter. Daar stemt 36 procent van de vrouwen op, tegen 30 procent van de mannen.

Qua opleiding valt op dat relatief weinig hoogopgeleiden kiezen voor de AfD, die vier jaar geleden begonnen is als een professorenpartij. Meer dan gemiddeld populair is de partij onder werklozen en arbeiders. Overigens is uit eerder onderzoek gebleken dat het gemiddelde inkomen van de AfD kiezers iets hoger is dan het landelijke gemiddelde.

Politieke herkomst

Van de bijna zes miljoen kiezers die op de AfD hebben gestemd, komt bijna eenzesde van de CDU/CSU, twee keer zo veel als de weglopers bij de SPD. Overigens was dit niet de grootste groep ex-CDU/CSU-kiezers die dit keer een andere keus maakte. Bijna 1,4 miljoen van hen koos dit keer voor de liberale FDP. CSU-leider Horst Seehofer gaf het migratie- en veiligheidsbeleid de schuld: „ We hebben een flank aan de rechterkant, een open flank’’. Maar minister van Binnenlandse Zaken De Maizière opperde: „Misschien is de hele kiezersgroep naar rechts opgeschoven.’’

Politiek analisten zeggen dat verder de aantrekkingskracht opvalt voor de mensen die vorige keer, in 2013, niet hebben gestemd. Van hen hebben 1,47 miljoen kiezers een kruis gezet in de vakjes voor de AfD. Daarom is de partij bovengemiddeld vertegenwoordigd onder de ruim 18 miljoen thuisblijvers van vorige keer – maar van hen kozen er ook 1,9 miljoen voor Merkel, en tien miljoen bleven opnieuw thuis.

Belangrijkste issues

Bij onderzoeksbureau Infratest konden AfD-stemmers kiezen uit vooraf bedachte mogelijkheden. Meer dan negentig procent stemde in met stellingen dat de Duitse cultuur terrein verliest; het leven in Duitsland te veel zal veranderen; de invloed van de islam in Duitsland te sterk wordt; de samenleving steeds verder uit elkaar drijft; de criminaliteit in de toekomst massaal toeneemt.

Ook blijkt dat, niet erg verrassend, veel meer AfD stemmers dan aanhangers van andere partijen kiezen voor nationale grenzen in plaats van een land dat openstaat voor de wereld. Het verschil is groot: 85 procent van de AfD stemmers is vóór nationale grenzen. Bij de andere partijen is steeds een duidelijke meerderheid van hun kiezers, van 61 procent bij de FDP naar 93 procent bij de Groenen, voor een open land.

Terreurbestrijding, criminaliteit

Op de vraag wat belangrijk is geweest bij de keus voor de AfD, noemt 69 procent terreurbestrijding, 61 procent aanpak van criminaliteit, en 60 procent de komst van vluchtelingen. Slechts 31 procent van de ondervraagden zegt voor de partij te hebben gekozen uit overtuiging. Zestig procent deed dat „uit teleurstelling over andere partijen”. Bij de andere partijen liggen die percentages vrijwel andersom.

Kiezers van alle partijen werd gevraagd naar de aantrekkingskracht van de AfD. De helft koos voor de optie: „Heeft beter dan andere begrepen dat veel mensen zich minder veilig voelen” – van de AfD kiezers koos bijna iedereen voor dit antwoord. Overigens koos 86 procent van de hele groep ook voor de optie: „Distantieert zich niet genoeg van extreem-rechtse stellingen.” Een meerderheid van de ondervraagde AfD kiezers vindt dit ook: 55 procent.

Correspondent Juurd Eijsvoogel beantwoordde maandag vragen over de Duitse verkiezingsuitslag: