Scheiden van de EU: hoe doe je dat?

Onderhandelingen

Het Britse vertrek uit de EU mag geen ‘win-win’ worden, maar ook geen ‘lose-lose’. Een haast onmogelijke opdracht, stelt lobby-expert Rinus van Schendelen. „Dit is pas het voorspel.”

De Britse premier Theresa May na haar speech in Florence waarmee ze de Brexit-onderhandelingen een nieuwe impuls wilde geven. Foto Alessandra Tarantino/AFP

Vooruitgang. Met een vierde onderhandelingsronde onderweg in Brussel is dat waar iedereen naar hunkert in het Brexit-dossier. De toespraak die Theresa May vrijdag in Florence hield, beloofde weinig goeds. De Britse premier deed toezeggingen - over de positie van EU-burgers in het Verenigd Koninkrijk en het nakomen van financiële verplichtingen - maar erg concreet waren die niet, zo klonk het meteen in Brussel.

Toch was er een lichtpuntje. May omarmde ook het door Brexiteers verfoeide idee van een transitieperiode. Na het Britse vertrek in maart 2019 zou er nog twee jaar de tijd moeten zijn voor de concrete uitvoering van gemaakte afspraken. Een verstandige zet, volgens hoogleraar en de invloedrijke lobby-expert Rinus van Schendelen.

„Brexit is onwaarschijnlijk gecompliceerd en in zo’n haast bizarre situatie kun je het beste listen verzinnen en de tijd voor je laten werken.”

‘Dit is nog voorspel’

Scheiden van de EU, jezelf losknippen van honderdduizenden pagina’s aan wetgeving – hoe doe je dat? Een uitgebreide blauwdruk is er niet. Het vertrek van een lidstaat werd nooit voor mogelijk gehouden. En kán het wel? Niemand die het helemaal zeker weet. Eigenlijk zijn dit nog geen onderhandelingen, zegt Van Schendelen, auteur van het recent verschenen Beïnvloeding in Nederland en Europa. „Dit is voorspel, over de voorwaarden waaronder het echte gesprek kan beginnen.” May’s speech in Florence noemt hij „typisch uitdagend-aftastende bewegingen”.

Vaag blijven. Tijd rekken. Dat is niet alleen in het Britse belang, maar ook in dat van de EU zelf. Europese lidstaten zijn nu opmerkelijk eensgezind over Brexit. „Zodra het concreter worden, is dat voorbij”, zegt hij. „Dan zal blijken dat 27 landen op onderdelen hele andere posities hebben.” Zo zal Nederland het VK eerder tegemoet willen komen dan andere landen, gezien de grote Nederlandse handelsbelangen die op het spel staan.

Zie hier de speech van May in Florence:

Gevaarlijk precedent

Voorlopig hoeft de EU niet veel te doen. De Britse regering is al uit zichzelf intern verdeeld en wat geldt voor Brussel geldt ook voor Londen: zodra écht duidelijk wordt wat Brexit betekent, komen onvoorziene krachten los. Nu al roeren maatschappelijke groeperingen zich. Vissers, boeren, onderwijzers, regio’s, de industrie. Alles wat exporteert of subsidies ontvangt, zal het gaan merken. Van Schendelen: „De burger zal zich achter zijn oren krabben en eindelijk zijn knopen tellen. Het rekenwerk dat in 2016 niet is gedaan.”

Brexit gaat niet door? „Ik acht dat een heel plausibel scenario.” De EU moet het Britse sentiment niet aanwakkeren. Dat werkt averechts. „Het moet zich juist heel vroom opstellen. Blijf vriendelijk. Blijf diplomatiek.”

Voor de EU is de hele situatie tegennatuurlijk. Brussel is een consensus-machine – met zoveel landen en maatschappelijke belangen aan tafel kan dat bijna niet anders. Men wil altijd voorkomen dat iemand echt verliest. Daarom zijn meerderheidsbesluiten ook niet erg populair en zelfs zeer controversieel, zoals bleek tijdens de vluchtelingencrisis toen Oost-Europese landen werden overstemd. Elkaar wegstemmen doe je eigenlijk niet. Maar in het geval van Brexit móet er een loser zijn. Opstappen uit de EU én beter af zijn – dat zou een gevaarlijk precedent scheppen.

Geen win-win, ook geen lose-lose

De opdracht van EU-onderhandelaar Michel Barnier is heel tweeslachtig: hij moet de schade van het Britse vertrek zoveel mogelijk beperken voor de EU, maar de Britten tegelijk wel echt pijn doen. Brexit mag geen ‘win-win’ worden, maar ook geen ‘lose-lose’. Een haast onmogelijke opdracht - en wat Van Schendelen betreft nóg een reden om de zaak niet op de spits te drijven. Ook gezien Barnier persoonlijke ambities, die naar verluidt in 2019 de volgende Commissievoorzitter wil worden en zich geen Brexit-debacle kan veroorloven, met een ongecontroleerd, chaotisch Britse vertrek uit de EU.

Theresa May pleitte vrijdag nadrukkelijk voor een voor iedereen gunstige uitkomst. Voor Londen is voortvarendheid belangrijk, maar voor de EU óók, gezien het „energieke debat” over verdere hervormingen in de EU en de eurozone. „Wij willen daarbij niet in de weg staan”, zei de premier. Voor haar land, benadrukte ze, is een sterke EU van wezenlijk belang, zoals het voor de EU belangrijk is dat de Britten op het gebied van veiligheid en defensie hun huidige cruciale rol blijven vervullen.

‘Het kan nog alle kanten op’

Brussel reageerde niet erg enthousiast. „Wat betreft inhoud schept premier May niet meer duidelijkheid over de Londense positie”, twitterde Manfred Weber, leider van de Europese christen-democraten. „Ik maak me nu zelfs méér zorgen.” De Belgische liberaal Guy Verhofstadt, die namens het Europarlement de onderhandelingen volgt, constateert dat de Britten „realistischer” lijken te worden, maar ook dat details totaal ontbreken.

Van Schendelen: „De Britten zouden dom zijn als ze nu al verklappen wat ze willen. Dan worden ze meteen in de tang genomen op concrete zaken.” In zijn ogen doen Barnier en zijn Britse tegenspeler David Davis het prima. Er is nog nauwelijks vooruitgang geboekt, de sfeer tussen hen is ijzig beleefd, maar slaande ruzie is er óók niet gekomen. „We zitten in de eerste minuten van de eerste helft. Het kan nog alle kanten op.”