Oss zwaait Unilever met weemoed uit

Unox-fabriek

De Unox-fabriek gaat van Unilever naar Zwanenberg. „Rationeel klopt het, emotioneel is het iets anders.”

Hier worden de rookworsten gedraaid. Foto John van Hamond

Vlak achter het station in Oss ligt de fabriek waar alle Unox-worsten worden gemaakt en alle blikken Unox-soep. Unilever-vlaggen wapperen bij de slagbomen die het fabrieksterrein afschermen. Maar voor hoe lang nog? Unilever hoopt dat de verkoop van één van zijn oudste fabrieken aan vleesproducent Zwanenberg eind dit jaar volledig wordt afgerond.

Fabrieksdirecteur Auke-Jan Heeringa (52): „Mensen eten steeds minder vlees. Ze noemen zichzelf flexitariërs. En áls ze vlees eten, kiezen ze vaker iets exclusiefs. Als gevolg daarvan zien wij de productie hier al tien, vijftien jaar achtereen met 2 à 3 procent afnemen. Dat betekende: reorganiseren. Een reorganisatietraject kost ruim twee jaar. Dus tegen de tijd dat die voorbij waren, konden we weer opnieuw beginnen. We moesten iets doen om die neerwaartse spiraal te stoppen.”

Unilever was dan ook zeer geïnteresseerd toen vleesbedrijf Zwanenberg afgelopen jaar naar de fabriek in Oss informeerde. Zwanenberg zou voor extra volume kunnen zorgen. Het zette in 2016 met 1.600 werknemers 400 miljoen euro om op twaalf productielocaties (zeven in Nederland, en vijf in het buitenland).

Alleen wilde Unilever zijn sterke merken niet kwijt. Unilever en Zwanenberg kwamen tot een plan voor strategische samenwerking de komende tien jaar: Zwanenberg zou de fabriek in Oss kopen (voor een bedrag dat beide niet noemen), Unilever zou zijn merken, recepten en bijbehorende marketing behouden. De bedrijven maakten hun voornemen op 3 juli wereldkundig.

Nu bestudeert Zwanenberg, ter afronding, de financiën en de fabriek en worden er gesprekken gevoerd met de ondernemingsraad en vakbonden. Net als alle werknemers, zal directeur Heeringa mee overgaan naar Zwanenberg. „Rationeel weet ik dat het goed is. Omdat de verkoop zal leiden tot groei, en groei geeft energie. Emotioneel is het na 26 jaar Unilever iets anders. Zo is het voor de meesten hier. De gemiddelde werknemer werkt 29 jaar in deze fabriek.”

Hoge muren tegen spionage

Unilever en Zwanenberg zijn oude bekenden. Zowel slagerij Zwanenberg als Unox (voorheen slagerij Hartog) vestigde zich eind negentiende eeuw op precies deze plek. De neven Zwanenberg in 1887, de familie Hartog in 1894. Beide slagerijen groeiden uit tot vleesfabrieken met eigen slachterijen. In 1929 ging slagerij Hartog op in de Margarine Unie. Een jaar later fuseerden de Margarine Unie en het Engelse zeepbedrijf Lever Brothers tot Unilever. Zwanenberg vond eigen manieren om de internationale markt te bestormen.

De concurrentie tussen de twee was zo hevig dat beide om hun fabrieksterrein hoge muren bouwden, zodat de ander ze niet kon bespieden. Het steegje tussen de hoge muren, werd in de Osse volksmond het concurrentiestraatje genoemd. Een huwelijk tussen iemand van Unox en iemand van Zwanenberg haalde in de jaren zestig van de vorige eeuw de plaatselijke krant.

Een huwelijk tussen iemand van Unox en iemand van Zwanenberg haalde in de jaren zestig van de vorige eeuw de plaatselijke krant

Het merk Unox werd precies tachtig jaar geleden gelanceerd. In Oss zijn ze ervan overtuigd dat de ‘ox’ in Unox verwijst naar hun stad. Anderen beweren dat gewoonweg het Engelse woord voor os is vastgeplakt aan de Un van Unilever. Hoe dan ook, Unox groeide uit tot een ijzersterke Nederlandse merknaam voor soep en worst. De merknaam waarmee Unilever internationaal groot werd, is Knorr (Unilever produceert ook soepen en sauzen van Knorr en Bertolli-sauzen in Oss).

In 1970 kocht Unilever Zwanenberg en vormde zich in Oss de Unilever Vleesgroep. Om symbolisch de strijdbijl te begraven, werd over het concurrentiestraatje een brug gebouwd. De hoogtij-jaren met in totaal zesduizend werknemers volgden. Tot in de jaren tachtig de slachterijen werden afgestoten. En Unilever Zwanenberg in 1996 aan de Almelose slagersfamilie Van der Laan werd verkocht om het aantal merken terug te dringen. De productie van Zwanenberg verdween uit Oss. Het fabrieksgebouw dat grenst aan de Unox-fabrieken is wel van de familie Van der Laan, maar staat al jaren leeg. Nu werken er in de Osse fabriek nog ruim driehonderd mensen en kruisen de paden van Unilever en Zwanenberg elkaar opnieuw.

Het beroemde eindproduct: de Unox-rookworst. Foto John van Hamond

Managementassistente Dorette van Alphen (57) deelt in haar werkkamer witte jassen en haarnetjes uit, voorafgaand aan de rondleiding in de fabriek. „We hebben het allemaal zwaar met de verkoop”, zegt ze. Haar vader werkte ook bij Unox. Op de salarisadministratie. Ze wijst naar een luchtfoto van de finishplek van de Elfstedentocht in 1997 aan haar muur. „We moesten loten wie er mee mochten om mutsen en soep uit te delen. Ik was ingeloot en het was geweldig. We hopen elk jaar dat er weer een Elfstedentocht komt. Niet alleen in Friesland ligt een draaiboek klaar, hoor.”

Ronald Verhagen (50) is de kamer binnengekomen. Hij is operator in de worstfabriek en zal de rondleiding daar verzorgen. „Mijn vader werkte hier ook”, haakt hij aan. „Hij is begonnen op de snijkamer van de slachterij en later verhuisd naar de rookaroma-afdeling. Mijn zwager werkt bij de sauzen.” Zelf werkt hij al dertig jaar in de fabriek. Ook hij zucht over de verkoop aan Zwanenberg: „Het gaat ons aan het hart. Vroeger zeiden ze: Unilever, een baan voor je leven. En nu?”

Het gaat ons aan het hart. Vroeger zeiden ze: Unilever, een baan voor je leven. En nu?

Goede zorgen

Unilever zorgt goed voor zijn werknemers. Daar zijn ze het in Oss over eens. Elke week krijgen ze een bon waarmee ze in de bedrijfswinkel Unilever-producten kunnen kopen. Unilever heeft een fijn eigen pensioenfonds. Daar moeten ze nu uit. „Spannende tijden”, vindt worstoperator Verhagen. „Aan de andere kant is het voor het volume en dus de werkzekerheid mooi.”

In de fabriekshal laat hij zien hoe er rond het deeg – zo noemt hij het mengsel van vlees en kruiden – een kunstdarm wordt gespannen. Hoe de worsten worden gepekeld, gedroogd, gedompeld in een rookaromabad, vacuüm verpakt en uiteindelijk verdwijnen in de pasteurisatiebak van 83 graden. In totaal 150 worsten per minuut. „Als wij thuis rookworst eten, is die van Unox. Zo simpel is het.”

Hij gaat voor naar de soepfabriek, waar coördinerend operator Albert Klösters (54) de rondleiding overneemt. Ook Klösters’ vader werkte bij Unox. „Als elektromonteur.” Zelf werkt hij er bijna 28 jaar: 25 jaar bij de worsten, drie bij de soep. „Vroeger dacht ik altijd: dat soepvolk. Maar dat valt mee. We hebben hier allemaal dezelfde mentaliteit. En een stuk trots dat we bij Unox werken.”

Bezoek aan soepfabriek. Foto John van Hamond
Foto John van Hamond
‘Operator’ Ronald Verhagen geeft een rondleiding door de worstfabriek. Foto John van Hamond
Foto John van Hamond
Foto John van Hamond

Hij laat de metalen bakken zien waarin 150 kilogram kruiden volgens recept zijn afgewogen. De inhoud van die bak gaat in een ketel van vierduizend liter. Net als de inhoud van containers vol groenten en vermicelli. De soep wordt in de ketels gekookt en geroerd en daarna luchtvrij afgevoerd, ingeblikt en gesteriliseerd. „Tomatensoep maken we het meest.” Zelf eet Klösters dagelijks Unox-soep. „Elke middag in de kantine sowieso.”

Hoewel de verkoop van de fabriek nog niet definitief is, worden er al voorbereidingen getroffen voor de opbouw van een productielijn voor smeerleverworst (Zwanenberg is onder andere bekend van het merk Kips).

Directeur Heeringa verwacht dat de vleesproductie in Oss de komende jaren met 60 procent zal toenemen en het aantal werknemers met 20 procent. „Ik hoop dat we hier over vijf jaar samen zeggen dat de verkoop goed is geweest.” Dan is Unilever weg achter het spoor en Zwanenberg juist terug. Maar wat onveranderd blijft: de worsten en soepen van Unox komen uit Oss.