Merkels vluchtelingenbeleid heeft Duitsland veranderd

Analyse De gegroeide tegenstellingen in de Duitse samenleving maken nu hun entree in de Bondsdag. Het debat zal fel en bitter worden.

Angela Merkel reageert op de eerste exitpolls die haar CDU als grootste partij aanwijzen. Foto Pawel Kopczynski/AFP

Het vluchtelingenbeleid van Angela Merkel is de bondskanselier niet fataal geworden, maar heeft het politieke landschap wel ingrijpend veranderd. De AfD, die groot geworden is met felle oppositie tegen dat beleid, tegen Merkel persoonlijk, tegen immigratie en tegen de islam, is nu de op twee na sterkste kracht in het Duitse parlement.

Dat is een grote triomf voor een partij die vier jaar geleden door economen werd opgericht uit onvrede over de euro. De andere partijen, en ook veel media, hebben geprobeerd de AfD buiten de democratische orde te verklaren. Interne ruzies hebben de partij bovendien diep verdeeld. Voorzitter Frauke Petry is op een zijspoor gezet en wordt verdacht van meineed. Keer op keer bleken prominente AfD’ers radicaler dan bekend.

Ondanks dat alles heeft Duitsland nu, net als andere Europese landen, een radicale, nationalistische anti-immigratiepartij in het parlement. Een protestpartij die zich vooral profileert met provocaties. In Duitsland wordt dat als extra pijnlijk ervaren, vanwege de democratische en humanitaire opdracht die het land zich gesteld heeft na de misdaden van de nazi’s in de Tweede Wereldoorlog. De AfD wil juist af van de ‘schuldcultus’ rond de periode van het nationaal-socialisme, zoals aanvoerders van de partij het vaak noemen.

Groeiende tegenstellingen

Bij velen in Duitsland mag de intrede van de AfD in het parlement tot schrik en grote nervositeit leiden, maar de democratische instituties zijn sterk en de democratische beginselen die in de Grondwet zijn vastgelegd, staan niet ter discussie. De reële politieke stabiliteit hangt meer af van het slagen van de vorming van een nieuwe coalitie dan van wat de AfD-afgevaardigden met hun in veel gevallen radicale of zelfs racistische ideeën meebrengen.

Duitsland kan zich opmaken voor felle en vermoedelijk ook bittere debatten in het parlement. De afgelopen jaren werden de groeiende tegenstellingen in de samenleving niet weerspiegeld in de Bondsdag, waar de twee grote partijen in de regering zaten en de twee kleine oppositiepartijen vaak geen vuist konden of wilden maken. Dat wordt anders, nu de SPD vanaf de linkerkant de oppositie gaat leiden, en de AfD op uiterst rechts geen blad voor de mond zal nemen.

De verkiezingsuitslag toont dat Duitsland sinds de komst van zo’n 1,2 miljoen vluchtelingen in 2015 en 2016 is veranderd. Ondanks de economische groei, ondanks de lage werkloosheid, ondanks het grote vertrouwen in Merkel als ervaren leider op het wereldtoneel, heeft een aanzienlijk deel van de kiezers die vier jaar geleden nog op de CDU stemden, zich van haar afgekeerd. En rechts van de CDU/CSU is er een nieuwe politieke kracht in het parlement, wat de christen-democraten altijd hebben willen voorkomen.

Onzekerheid over veiligheid en de toekomst van Duitsland en de Duitse cultuur is de afgelopen jaren gegroeid. Het aanvankelijke enthousiasme over de gastvrijheid jegens de vluchtelingen verdween snel toen bleek dat Duitsland slecht was voorbereid op de opvang van zo veel mensen, laat staan op hun integratie in de samenleving. Vooral in het oosten, maar niet alleen daar, liepen verontwaardigde mensen te hoop. Opvangcentra werden door boze menigten belaagd, en worden nog altijd besmeurd met racistische leuzen en bestookt met brandbommen.

De regering, de Duitse staat als geheel, leek geen controle meer over de situatie te hebben – iets waar men in Duitsland altijd zeer beducht voor is. De massale aanrandingen van vrouwen in de Oudejaarsnacht van 2015 door mannen van vooral Noord-Afrikaanse afkomst verscherpten de ongerustheid onder grote delen van de bevolking nog. Opnieuw hadden de autoriteiten het laten afweten.

Bittere pil voor de SPD

Merkel moet nu met een verzwakt mandaat een nieuwe regering vormen. In Beieren heeft de CSU, zusterpartij van Merkels CDU, dramatisch verloren. Dat komt extra hard aan, omdat er volgend jaar deelstaatverkiezingen zijn. CSU-voorman Seehofer, die het vluchtelingenbeleid van Merkel vaak bijna zo hard hekelde als de AfD, kondigde zondag aan dat zijn partij naar rechts zal opschuiven om de kiezers terug te winnen.

Niet alleen zal dat de vorming van een coalitie van CDU/CSU en de FDP met de Groenen bemoeilijken, maar ook is de vraag of Merkel zelf wil meegaan met zo’n ruk naar rechts. Haar campagne was gericht op het behouden van het politieke midden. Aan de andere kant heeft Merkel in haar politieke loopbaan ook steeds getoond een bijzonder pragmatische machtspoliticus te zijn, met een goed oog v oor hoe ze politiek kan overleven.

Voor de SPD is de uitslag extra bitter. De partij boekte onder Merkel een aantal belangrijke resultaten, van invoering van het minimumloon tot het homohuwelijk, maar heeft daarvoor geen krediet gekregen. SPD-leider Schulz greep zondagavond meteen de rol van oppositieleider en viel Merkel in het tv-debat aan het slot van de avond hard aan.