Column

De verborgen pioniers van het nieuwe rechts

De vredesbeweging – daar hoor je ook niemand meer over. Zelf moest ik eraan terugdenken toen ik de details over de Duitse verkiezingsuitslag las. Oost-Duitsers met wie miljoenen vredesactivisten in de jaren tachtig de kernwapens de wereld uit zouden helpen, blijken nu vooral AfD te stemmen. Dit zal niet de vrede zijn die het Komitee Kruisraketten Nee destijds voor ogen stond.

De uitslag in ons buurland, het Amerika van Europa, bevat meer ongemakkelijke inzichten. Populisme-onderzoeker Cas Mudde wees er maandag in The Guardian op dat het succes van de AfD vooral vermoeidheid met de bestaande partijen onderstreept: onderzoeksdata tonen aan dat 60 procent van de AfD-kiezers werd gemotiveerd door afkeer van die partijen, slechts 34 procent door AfD-standpunten.

Hier zien we hetzelfde. Onderzoekers benadrukken vaak dat het vertrouwen in onze democratie hoog blijft, dit klopt, maar één actor onttrekt zich daaraan totaal: de politieke partij. In de laatste meting die ik terugvond, van het SCP in 2015, sprak slechts eenderde van de kiezers vertrouwen uit in de partijen. Vandaar het gemak waarmee nieuwkomers Kamerzetels winnen, vandaar de fragmentatie die de formatie zo compliceert.

Dus hier moet serieus iets aan gedaan worden, de partijen snappen dit ook wel, maar het gebeurt niet, en zelfs dat is verklaarbaar. De vermenging van internet- en beeldcultuur zorgt ervoor dat we online en op televisie een overaanbod aan beelden voorgeschoteld krijgen, waardoor we bij voorkeur mensen of zaken bekijken die we al kennen. De wereld wordt groter, wij verkleinen hem. Daarom nodigen tv-programma’s vaak dezelfde gezichten uit. Daarom durft geen van de grotere partijen iets te veranderen aan haar naam, werkwijze of gedachtengoed. En daarom lopen bijna alle gezichtsbepalende politici – Rutte (sinds 2002), Wilders (sinds 1998), Buma (sinds 2002), Pechtold (sinds 2005), Arib (sinds 1998) – al meer dan tien jaar mee.

Maar die Duitse uitslag en de Nederlandse vertrouwensdata laten dus zien dat de partijen zich op deze manier de dood in dreigen te consolideren. Zij hebben grootse avonturen nodig – dramatische fusies, nieuwe gezichten, spectaculaire talentenwerving, rigoureuze nieuwe ideeën, andere inspraak. Anders gaan zij de geschiedenis in als verborgen pioniers van het rechts nationalisme.

De Volkskrant bracht laatst een mooi pleidooi voor saaie bewindslieden in Rutte III – méér Stef Blokjes. Vanuit het kabinetsbelang een logische keuze. Maar vanuit het partijenbelang een dramatische vergissing: steun aan stilstand terwijl avontuur van levensbelang is.

Tom-Jan Meeus (t.meeus@nrc.nl; @tomjanmeeus) schrijft op deze plek een wisselolumn met Jutta Chorus.