Cultuur

Interview

Interview

Catalonië: ‘Als er één schot valt, kan alles anders zijn’

Ex-diplomaat Daan Everts

Internationale waarnemers zien in Catalonië hoe de spanning rond het referendum oploopt. „Ik luister naar beide partijen.”

Daan Everts (76) prijst de „bewonderenswaardige zelfbeheersing” van de Catalaanse separatisten. „Tot dusver zijn de protesten tegen de nationale regering massaal maar ludiek”, zegt de ex-diplomaat op een terrasje in Barcelona. „Vraag is hoe ver ‘Madrid’ gaat om een referendum tegen te houden. Als één schot wordt gelost kan alles opeens anders zijn.”

De Nederlander staat aan het hoofd van een waarnemersteam dat op eigen initiatief bekijkt hoe het proces rondom van het referendum voor afscheiding van Spanje verloopt. Omdat de volkspeiling door de nationale regering in Madrid verboden is verklaard, roept de rol van Everts de vraag op of hij met zijn missie het referendum legitimeert.

Hoe bent u erbij betrokken geraakt?

„Vanaf het moment dat de Catalanen stelden dat het proces ‘open’ was voor observatie was mijn interesse gewekt. Ik heb contact gezocht met The Hague Centre for Strategic Studies om de missie op te tuigen. Waar zij het geld vandaan halen is verder niet mijn zorg. Ik volg samen met mijn team de strikte internationale richtlijnen voor een dergelijke beperkte missie. We observeren en zullen daarvan verslag uitbrengen. Daarbij hebben we carte blanche. We zijn op geen enkele wijze partij. Deze missie is dan ook zeker geen legitimering van het referendum.”

Hoe ziet jullie werkwijze eruit?

„Ik werk samen met een vijftal zeer ervaren internationale experts op het gebied van verkiezingen. Op 1 oktober zullen daar nog veertien waarnemers bijkomen. Tenminste, als het allemaal doorgaat. We volgen de dynamiek van het proces van nabij. In hoeverre verloopt alles volgens de juiste regels? Staan er democratische waarden op het spel? Is er een onafhankelijke controle? We bekijken het van alle kanten.”

De rest van Europa houdt zich grotendeels afzijdig van het referendum en ziet het als een zaak van Spanje. Hoe ziet u dat?

„Ik vind dat de Europese overheden zich er veel te makkelijk van afmaken. Voor 7,5 miljoen Catalanen is dit een big issue. Dat geldt voor de voor- en tegenstanders. Er komen grote mensenmassa’s op de been. Bij een spontane demonstratie staan er zomaar vijftigduizend mensen op een plein. Iedere avond slaan mensen om 22.00 uur met pollepels op potten en pannen. De sfeer is intens. Daar zou ook buiten Spanje belangstelling voor moeten zijn.”

De Catalaanse separatisten en de regering in Madrid staan recht tegenover elkaar. Is er wel zicht op een oplossing?

„Het heeft me wel verbaasd dat het zover geëscaleerd is. Je vraagt je af waarom niet veel eerder de dialoog is aangegaan. Nu zijn beide partijen in een hoek gemanoeuvreerd. Catalanen appelleren aan democratische waarden. Rajoy zet daar de letter van de wet tegenover. Ik luister naar beiden. Volgens de Catalaanse regering is er op basis van een parlementaire meerderheid recht op besluitvorming via een referendum. Madrid kan wijzen op een constitutie waarmee dat in strijd lijkt te zijn. Als waarnemers zitten we tussen twee vuren in.”

Ik vind dat de Europese overheden zich er veel te makkelijk van afmaken

U stond in het verleden aan het hoofd van missies in Kosovo. Zijn er vergelijkingen te trekken?

„Daar moet je erg mee oppassen. Toen ik hier kwam werd direct gesteld dat ik de man was die voor onafhankelijkheid in Kosovo had gezorgd. Dat is natuurlijk onzin. Maar er zijn wel parallellen. Slobodan Milosevic ontnam Kosovo autonomie door het een provincie van Servië te maken. Tegen de wil van de Albanese bewoners in. Hun leider Ibrahim Rugova heeft tien jaar lang, vreedzaam, om herstel van autonomie gevraagd. Het antwoord bleef steeds „nee, nee, nee” met als gevolg radicalisering, repressie, etnische zuivering en een oorlog waarna Kosovo onafhankelijk werd [maar juist door Spanje, dat bevreesd is voor precedentwerking, niet wordt erkend, red.] De situatie is onvergelijkbaar, maar het gebrek aan dialoog tussen de centrale en regionale regering is herkenbaar. Ik hoor links en rechts wel de roep om internationale bemiddeling. Het bevreemdt me dat Brussel zo Oost-Indisch doof blijft. Als op legitieme wijze wordt voldaan aan de wensen van de Catalanen zal het aantal ‘ja-stemmers’ waarschijnlijk verminderen.”

Zal er op zondag worden gestemd?

„Ja, dat verwacht ik wel. Er zijn vijfduizend lokalen over heel Catalonië aangewezen. Het is onmogelijk om daar overal guardias neer te zetten en ze te vergrendelen. En als ze er wel staan zullen vastbesloten stemmers zich niet laten tegenhouden.”