Lees hier ons liveblog terug over Duitse verkiezingen

Lees hier ons liveblog terug over Duitse verkiezingen

De uitslagen komen binnen op onderstaande kaart. Grote verrassingen zijn niet meer te verwachten. CDU/CSU van Merkel is ondanks het verlies de winnaar van de verkiezingen, SPD van partijleider Schulz maakt zich op voor de oppositie en de rechts-populistische AfD heeft de grootste verkiezingswinst geboekt.

Ook opvallend is de grote winst van de conservatief-liberale FDP. Onder leiding van de relatief jonge en charismatische partijleider Lindner spelen ze een sleutelrol in de komende regeringsonderhandelingen. Beoogde derde partner zijn de Groenen. Ook de linkse partij Die Linke heeft de verkiezingsdrempel gehaald van 5 procent.

Hiermee sluiten we het liveblog af voor vanavond. Voor alle vragen en duiding is op maandag om 12.00 een speciale Facebook live-sessie met onze correspondent Juurd Eijsvoogel. Tot dan.

Analyses over Duitse verkiezingen

In de eerste analyses na het verkiezingsresultaat verwacht NRC-correspondent Juurd Eijsvoogel dat het debat in Duitsland een stuk feller gaat worden. De opmars van de AfD is een beloning voor de felle oppositie tegen het ruimhartige vluchtelingenbeleid van Merkel.

Het grootste nieuws is dan ook de grote verkiezingsoverwinning van de AfD. Veel van deze kiezers hebben op de rechts-populistische partij gestemd uit onvrede met andere partijen, zo blijkt uit peilingen.

Syrische vluchtelingen zijn blij met winst Merkel

Journalisten van persbureau Reuters hebben met een aantal Syriërs de verkiezingsuitslag gevolgd. Veel van hen zijn bondskanselier Angela Merkel nog altijd dankbaar dat ze de grenzen van Duitsland opende voor alle vluchtelingen.

Fatima al-Haidar, een Syrische vrouw uit Damascus die met twee kinderen naar Duitsland is gevlucht, vertelt dat ze heeft gebeden voor verkiezingswinst van Merkel.

"Allah heeft onze gebeden verhoord. Voor ons representateert ze (Merkel) wijsheid en menselijkheid".

In het restaurant Al Dimashqi (Damascus) in de Berlijnse wijk Neukölln hebben meer Syriërs de verkiezingen gevolgd. De straat staat ook bekend onder de naam 'Arab Street' vanwege de vele Arabische en Turkse restaurants en winkeltjes. En dat is hét schrikbeeld voor AfD-kiezers, zij zien daarin de oprukkende islamisering van Duitsland.

Volgens de 32-jarige Nabil Zainalin uit Aleppo is Merkel "minder populair vanwege ons", zo laat hij weten aan persbureau Reuters.

"We begrijpen dat Duitsers bang zijn. Het enige wat wij kunnen doen is netjes de wet volgen. Maar we zijn ook bezorgd: wat wordt het asielbeleid van de nieuwe regering?"

Weinig animo in Nederland voor Duitse verkiezingen

Politieke junkies liepen warm voor de Amerikaanse presidentsverkiezingen. Op talloze plekken in Nederland bleven mensen 's nachts op om naar de uitslagen te kijken. Ook het referendum over de Brexit werd goed gevolgd, maar wanneer het gaat om de zo belangrijke verkiezingen bij onze oosterburen dan is de animo zeer gering, zo merkte NRC-redacteur Kim Bos.

Eerste officiële uitslagen

Inmiddels beginnen ook officiële uitslagen van de verkiezingen binnen te druppelen. Op onderstaande kaart zijn die live te volgen. De kaart is gebaseerd op de eerste van de twee stemmen die Duitse kiezers uitbrengen. Bron van de uitslagen: Bundeswahlleiter

Gauland: we gaan Merkel opjagen

Vlak na de grote verkiezingsoverwinning van de AfD heeft partijleider Alexander Gauland gezegd dat ze "mevrouw Merkel gaan opjagen". Gauland belooft de kiezers dat ze het "land en het volk" terugkrijgen.

Voor Nederlandse keizers moet dit bekend in de oren klinken. Geert Wilders heeft al wel vaker laten weten dat dit "land is gekaapt en [dat] wij het moeten terugveroveren".

Commentaar NRC: kiezers AfD verdienen plek in democratie

Het Commentaar van NRC gaat ook over de verkiezingsuitslag in Duitsland. De krant schrijft dat de 61,5 miljoen Duitse kiezers het politieke landschap grondig hebben veranderd. Niet langer maken de twee grote volkspartijen CDU/CSU en SPD de dienst uit.

Door de grote verkiezingswinst van de AfD, met partijleiders die onbeschaamd flirten met het nationaalsocialistische verleden, lijkt Duitsland steeds meer op de omliggende landen in Europa.

"In reactie op het desastreuze nationaalsocialistische verleden heeft de Duitse Bondsrepubliek zichzelf altijd in een soort politieke quarantaine genomen, waarin de facto geen partijen konden gedijen aan de uiterst rechtse kant. Maar die partijen, zoals in Nederland en elders in Europa, representeren kiezers en die kiezers moeten zich vertegenwoordigd weten. Het optreden van een rechts-populistische partij in de Bondsdag verdient gezien het Duitse verleden speciale aandacht. Maar het is tegelijkertijd een bewijs dat in Duitsland niet langer een politieke uitzonderingstoestand geldt. De Duitse democratie is genormaliseerd".

Protesten bij AfD-bijeenkomst, #fckafd

In een aantal Duitse steden zijn mensen de straat op gegaan om te demonstreren tegen de AfD. Zoals bij de partijbijeenkomst in Berlijn. Ook is er veel politie op de been.

Twitter avatar deniz__keskin Deniz Keskin ca. 1000 Menschen blockieren afd-party in #Berlin Alex #fckafd! #Demo #BTW17 fck#afd https://t.co/xnyTazO2ED

"Ganz Berlin hasst die AfD" #BTW17 #fckafd pic.twitter.com/tIuR5kAlEc

— Portable Magic Pages (@portmagicpages) September 24, 2017

Onder de hashtag #fckafd laten Duitsers hun ongenoegen horen over de grote verkiezingswinst van de AfD.

Twitter avatar JonasFehling F1 Fehling Die AfD fast bei 88 Sitzen. #wardawas #btw17 #fckafd

Joods Wereldcongres fel tegen AfD

Joodse organisaties gruwelen van de grote verkiezingswinst van de AfD. Ronald Lauder, voorzitter van het Joods Wereldcongres, noemt de Alternative für Deutschland "een schandelijke reactionaire beweging, die aan het ergste uit het verleden van Duitsland herinnert en verboden zou moeten worden."

Het Europees Joods Congres hoopt dat de AfD geen onderdeel wordt van de nieuwe regering.

"Wij vertrouwen erop dat de centrumpartijen in de Bondsdag zullen verzekeren dat de AfD niet vertegenwoordigd zal zijn in de nieuwe regeringscoalitie."

Profiel over FDP-leider Lindner

De sterke verkiezingswinst van de AfD viel te verwachten, misschien wel opvallender is de overwinning van de FDP. De liberale partij keert onder de charismatische en jonge partijleider Christian Lindner weer terug in de Bondstag en vervullen gelijk een belangrijke rol. Ze kunnen Merkel helpen aan haar volgende regering.

NRC-correspondent Juurd Eijsvoogel schreef na de verkiezingsuitslag een profiel over de ambitieuze Lindner.

Bekijk hier live het debat tussen partijleiders

Nu op de Duitse zender ARD hét debat tussen de leiders van de Duitse partijen. Volg het debat hier.

SPD-leider Martin Schulz heeft zich gelijk laten gelden als de nieuwe oppositieleider en valt Angela Merkel aan.

Schulz noemt Merkels campagne schandalig, en zegt dat ze een ,,verdiende nederlaag'' heeft geleden. Oppositieleider dag 1

— Juurd Eijsvoogel (@JuurdEijsvoogel) September 24, 2017

Merkel sluit een coalitie met de SPD niet uit. Er zijn volgens haar, gezien de verkiezingsresultaten, twee coalities mogelijk. Merkel heeft kennisgenomen van het standpunt van de sociaal-democraten, zo zegt ze in het debat, maar wil dit graag morgen verder bespreken.

Mogelijke coalities

Volgens de Duitse zender ZDF zijn er slechts twee coalities mogelijk na deze verkiezingsuitslag. De CDU/CSU samen met de SPD of de al eerder genoemde Jamaica-variant: de CDU/CSU met FDP en de Groenen.

Twitter avatar ZDF ZDF Mögliche Koalitionen. (Stand 20:10 Uhr) #btw17 https://t.co/BmrNX4I0ec

Op Twitter vraagt iemand waarom de AfD niet genoemd wordt. Reden is dat alle Duitse partijen al voor de verkiezing de rechts-populistische partij hebben uitgesloten van regeringsdeelname.

Waarschijnlijke zetelverdeling

In de Bondstag zijn er waarschijnlijk 631 zetels te verdelen. Voor een absolute meerderheid zijn 316 zetels nodig. Bij deze voorlopige uitslag heeft de partij van Merkel 219 zetels. De SPD van Schulz 138; grote winnaar AfD 87; de conservatief-liberale FDP 68; de Groenen 61 en Die Linke 58.

Twitter avatar ZDF ZDF Vierte ZDF-Hochrechnung zur Bundestagswahl. Die Sitzverteilung
(Stand 19:30 Uhr) #btw17 poll https://t.co/KNxY9Ik4oP

Dat het nog onduidelijk is hoeveel zetels het Duits parlement telt heeft te maken met de twee stemmen die kiezers vandaag hebben uitgebracht. Een stem voor een kandidaat en een stem voor een partij. Duitsland is verdeeld in allemaal verschillende kiesdistricten. De kandidaat die wint in een district komt via een zogeheten ‘Direktmandat’ in de Bondsdag. Er zijn in totaal 299 kiesdistricten.

Daarnaast stem je op een partij. Deze ‘partijstemmen’ zijn bepalend voor de zetelverdeling in de Bondsdag. Een partij moet ten minste 5 procent van deze 'tweede stem' halen om in het parlement te komen. De andere mogelijkheid is om ten minste drie zetels te winnen via de stem op een persoon: de 'Direktmandate', zo schreef NRC-correspondent Juurd Eijsvoogel in een verklarend artikel over de eigenaardigheden van het Duitse kiesdistrictstelsel. Ongeveer twintig procent van de kiezers maakt gebruik van de mogelijkheid om hun twee stemmen te verdelen over verschillende partijen.

De opkomst van populistisch-rechts in Europa

De verkiezingsuitslag van de AfD is nog niet verwerkt in deze fraaie infographic van The New York Times, maar ook zonder de enorme verkiezingswinst is zichtbaar hoe goed populistisch-rechts scoort in Europa.

De Amerikaanse krant heeft alle uitslagen vanaf eind jaren negentig in twintig Europese landen op een rij gezet. In die begin periode scoren rechts-populistische partijen alleen in Oostenrijk, Zwitserland en Hongarije meer dan twintig procent van de stemmen. Daarentegen halen soortgelijke partijen in Duitsland, Zweden, Spanje, Portugal, het Verenigd Koninkrijk en Tsjechië geen enkel noemenswaardig resultaat.

In de afgelopen jaren is juist een sterke ruk naar rechts te zien. Vooral in Frankrijk en Polen. Maar ook in Duitsland staat populistisch-rechts nu duidelijk op de kaart.

AfD tweede partij in voormalig Oost-Duitsland

De resultaten per deelstaat zijn nog niet bekendgemaakt, het is al wel duidelijk dat in het voormalige Oost-Duitsland de AfD de tweede partij is. Ze halen slechts 5 procent minder stemmen dan CDU/CSU. Ook uiterst links scoort goed, Die Linke haalt meer stemmen dan de SPD.

Twitter avatar EuropeElects Europe Elects Germany, ARD exit poll: Far-right #AfD (ENF) second strongest party in former Eastern Germany. #btw17 #Wahl17 https://t.co/wXwzFlZ2Zp

FDP staat open voor coalitie

De conservatief-liberale FDP behoort ook tot een van de grote winnaars van deze verkiezingen. Het is na vier jaar weer terug in de Bondsdag met ruim 10 procent van de stemmen. De vierde partij van het land staat open voor coalitiebesprekingen, zo laat FDP-leider Christian Lindner weten. Maar ze willen wel een eerlijke kans.

Twitter avatar c_lindner Christian Lindner Nach einem #Scheitern ist ein Neuanfang möglich. Das ist ein gutes Signal über die @fdp hinaus. CL + TL https://t.co/r1VMd1LHuh

Merkel: mandaat voor nieuwe regering

Bondskanselier Angela Merkel zegt in een toespraak dat de CDU/CSU een mandaat heeft gekregen voor een nieuwe regering. Ze had natuurlijk graag een beter resultaat gehad, zo laat ze weten, maar het is volgens haar ook bijzonder dat de partij al twaalf jaar aan de macht is. De afgelopen vier jaar waren volgens Merkel "uiterst uitdagend".

Merkel: na 12 jaar regeringsverantwoorderlijkheid is het alles behalve vanzelfsprekend dat we weer de grootste partij zijn

— Juurd Eijsvoogel (@JuurdEijsvoogel) September 24, 2017

Schulz: kiezers hebben gesproken

Ook SPD-leider Martin Schulz heeft gereageerd op de teleurstellende verkiezingsuitslag. Volgens de exitpolls behalen de sociaal-democraten het slechtste resultaat in de geschiedenis. De SPD verliest waarschijnlijk 55 parlementszetels (De Bondsdag telt naar schatting 630 zetels).

Volgens Schulz, die bondskanselier Merkel probeerde te verslaan, is de uitkomst van de verkieizingen zeer duidelijk: ga oppositie voeren. Hij wil in de Bondsdag de rol van belangrijkste oppositieleider op zich nemen en daarmee de AfD die positie niet te gunnen. De voormalig voorzitter van het Europees Parlement blijft van plan om in december zich te kandideren voor het lijsttrekkerschap van de SPD.

Twitter avatar JuurdEijsvoogel Juurd Eijsvoogel Bittere dag voor de Duitse sociaal-democratie, erkent Martin Schulz

Foto Patrik Stollarz/ AFP

Foto Michael Dalder/ Reuters

Kiest Merkel voor de Jamaica-coalitie?

Het zijn nog voorlopige uitslagen maar het speculieren over een nieuwe regering is al wel begonnen. Veel opties heeft Angela Merkel niet nu de SPD heeft aangegeven om om te kiezen voor de oppositiebankjes.

Dat betekent dat Merkel twee partijen nodig heeft voor een meerderheid. Een coalitie met de AfD, de derde partij van het land, lijkt geheel uitgesloten. Wat rest is de Jamaica-variant. Een coalitie met de conservatief-liberale FDP en de Groenen.

Deze twee coalities zijn nu mogelijk, maar allebei moeilijk: Jamaica (CDU/CSU met Groenen en FDP) minst onwaarschijnlijk https://t.co/iImSfLGL3U

— Juurd Eijsvoogel (@JuurdEijsvoogel) September 24, 2017

De FDP is de vierde partij van het land met ruim 10 procent de stemmen. Zij keren na vier jaar afwezigheid terug in de Bondsdag. De Groenen halen ruim negen procent van de stemmen.

Lees ook deze analyse van NRC-correspondent Juurd Eijsvoogel: Ook winst kan voor Merkel een domper zijn

Wilders en Le Pen feliciteren AfD

De grote verkiezingswinst van de AfD zorgt ook ook voor grote vreugde bij gelijkgestemde partijen in Europa. Via Twitter hebben Geert Wilders, Marine Le Pen en het Vlaams Belang hun felicitaties overgebracht. Het laat volgens Le Pen zien dat Europeanen "wakker worden".

Twitter avatar geertwilderspvv Geert Wilders Gratuliere @FraukePetry und @AfD !! #BTW17 #AfD https://t.co/7Zf7oDSptd

"Zuerst ignorieren sie dich, dann lachen sie über dich, dann bekämpfen sie dich und dann gewinnst du." - Gandhi.
DANKE 🇩🇪🇩🇪🇩🇪🇩🇪#Btw17 #AfD

— Frauke Petry (@FraukePetry) September 24, 2017

Twitter avatar MLP_officiel Marine Le Pen Bravo à nos alliés de l’#AfD pour ce score historique ! C’est un nouveau symbole du réveil des peuples européens. MLP #BTW2017

Vlaams Belang feliciteert @AfD met klinkende verkiezingsoverwinning https://t.co/NsMcRUfXkc #baasineigenland

— Vlaams Belang (@vlbelang) September 24, 2017

'Winnaar CSU' noemt verkiezing teleurstelling

Ook de christen-democratische partij CSU, onderdeel het blok CDU/CSU, heeft gereageerd op de voorlopige uitslag. Alexander Dobrindt, minister van Transport noemt "deze avond een bittere teleurstelling".

De partij van bondskanselier Merkel verliest meer dan acht procent ten opzichte van vier jaar geleden. Het wint wel de verkiezingen, maar het zal nog een zware klus hebben bij het vormen van een nieuwe regering.

De voorlopige uitslagen op een rij:

SPD wil oppositie gaan voeren

De SPD is een van de grote verliezers van deze verkiezingen. Ze halen naar verwachting 5,7 procent minder stemmen dan vier jaar geleden, maar blijven de tweede partij van het land. Vice-partijleider Schwesig noemt het resultaat een "stevig verlies" en zegt dat partij oppositie wil gaan voeren.

Twitter avatar tagesschau tagesschau Das haben mehrere Mitglieder der Parteispitze bestätigt. #BTW17 https://t.co/0P8n4CWZvO

Feest bij grote winnaar AfD

De rechts-populistische partij AfD is de grote winnaar van de verkiezingen. Zij halen 8,8 procent meer stemmen dan de vorige verkiezingen. De partij is nu de belangrijkste oppositiepartij en dat laten ze zien ook.

De partijvoorzitter Alexander Gauland laat weten dat ze Duitsland gaan veranderen, ze gaan Merkel het vuur aan de schenen leggen.

Bei der #AfD singen sie jetzt die Nationalhymne, vorher "AfD, AfD"-Rufe und weiß-blaue Ballons von der Decke. #btw17

— Maria Fiedler (@maria_fiedler) September 24, 2017

Gauland: Das ist ein großer Tag in unserer Parteiengeschichte. Wir werden dieses Land verändern. (...) Wir werden Frau Merkel jagen. #btw17

— Maria Fiedler (@maria_fiedler) September 24, 2017

Eerste exitpolls binnen, Merkel wint ruim, AfD 13,5 procent

De eerste exitpolls zijn binnen. De CDU/CSU van bondskanselier Angela Merkel is zoals verwacht de grote winnaar met 32,5 procent van de stemmen. Tweede partij is de SPD. De rechts-populistische partij AfD is derde met 13,5 procent van de stemmen.

Twitter avatar tagesschau tagesschau Starke Verluste für die Union, die SPD weiter schwach, AfD dritte Kraft. #btw17 https://t.co/lkY9GU3U4m

Demonstranten bij bijeenkomst AfD

Maria Fiedler, verslaggever voor Tagespiegel, is bij de bijeenkomst van de AfD. Een aantal kopstukken staan al op het podium, partijvoorzitter Frauke Petry is nog niet gespot.

Bei der #AfD wird es langsam unruhig. Auf der Bühne: Gauland, von Storch, Hampel, Flak. Keine Petry weit und breit. #btw17 pic.twitter.com/flFNX274JO

— Maria Fiedler (@maria_fiedler) September 24, 2017

NRC-verslaggever Marc Leijendekker is ook in de buurt en ziet talloze demonstanten die zich hebben verzameld om te protesteren tegen de AfD.

Demonstranten tegen AfD wachten op vluchtheuvel op uitslag. Tegen 'nationalisme' en 'nazi-propaganda' pic.twitter.com/46IDOjxUym

— Marc Leijendekker (@mwleijendekker) September 24, 2017

AfD kandidaten kijken vanaf balkon naar demonstranten. 'We zijn het gewend' pic.twitter.com/5Cjye8EkJW

— Marc Leijendekker (@mwleijendekker) September 24, 2017

Stevige taal via Twitter tussen SPD en AfD

Veel Duitse partijen voeren niet alleen campagne voor zichzelf, maar ook tegen de rechts-populistische partij AfD. Partijleider Martin Schultz van de SPD noemt in een filmpje op Twitter de AfD een "rechts-extreme partij" dat niet thuishoort in het Duitse parlement.

Partijvoorzitter van de AfD, Frauke Petry, hekelt de arogantie van de SPD. En twittert triomfantelijk dat de linkse stroming tot het verleden behoort. We zullen zo zien of dat ook daadwerkelijk klopt.

Twitter avatar FraukePetry Frauke Petry Arroganz der #SPD wird sich bitter rächen - lebt damit, Genossen:
Linkstrend ist ab heute vorbei.
#AfD #Btw17 *
https://t.co/Z9LwYWyRIi

Die AfD ist eine rechtsextreme Partei. Sie gehört nicht in den Bundestag. Sprecht mit euren Freunden & Verwandten. Und geht wählen! #2xSPD pic.twitter.com/nDCXbsnE7a

— SPD Parteivorstand (@spdde) September 24, 2017

Eerste exitpolls om zes uur

De eerste exitpolls worden over twintig minuten naar buiten gebracht. Gelijk nadat de stembureau's zijn gesloten, zo meldt onze correspondent Juurd Eijsvoogel.

Om zes uur komen de eerste prognoses over de Duitse verkiezingen - op basis van exit polls. Hochrechnungen (op basis v stemmen) daarna https://t.co/NAyiuo4I0Z

— Juurd Eijsvoogel (@JuurdEijsvoogel) September 24, 2017

En het bureau dat de exit polls verzamelt, weet nu al welke prognose het om zes uur gaat geven... alleen houdt dat nog tot zes uur voor zich https://t.co/XeuxfX9C3l

— Juurd Eijsvoogel (@JuurdEijsvoogel) September 24, 2017

Evenveel journalisten als partijleden bij AfD

De rechts-populistische partij AfD wacht in Berlijn in spanning op de uitslag van de eerste exitpolls. Bij het verkiezingsfeest van de partij zijn bijna net zoveel journalisten aanwezig als partijleden, ze wachten allemaal op een mogelijk historische uitslag.

Deze verkiezingen kunnen voor de omstreden partij betekenen dat er voor de eerste keer sinds de jaren '50 een plek in de Bondsdag komt voor een rechts-nationalistische partij. NRC-verslaggever Marc Leijendekker probeert binnen te komen.

Twitter avatar mwleijendekker Marc Leijendekker Afwachten bij AfD: veel pers kan er niet in. 450 keer: geen plaats. 'Niemand wilde ons grotere ruimte verhuren' https://t.co/rOGSbnVboK

Stemlokalen nog een uur geopend

De stemlokalen in Duitsland zijn nog een uur geopend. Dieter Sarreither, de voorzitter van de kiescommissie, moedigt de Duitsers nog steeds aan te gaan stemmen. "Wählen gehen!" Tegen het Duitse dagblad der Tagesspiegel zei hij:

"Met uw stembiljet maakt u gebruik van een wezenlijk grondrecht van onze democratie. U kunt de politieke koers van Duitsland beïnvloeden, die u persoonlijk maar ook ons allen beïnvloeden."

Kort na zes uur wordt de eerste exitpoll verwacht.

Iets lagere opkomst dan vier jaar geleden

De opkomst bij de Bondsdagverkiezing was om twee uur iets lager dan dezelfde tijd vier jaar geleden, zo meldt persbureau Reuters. In totaal hebben 41,1 procent van de geregistreerde kiezers hun stem uitgebracht. In 2013 lag dit percentage op 41,4 procent.

Twitter avatar JuurdEijsvoogel Juurd Eijsvoogel Opkomst *lijkt* iets lager dan vorige keer, maar uitzonderlijk veel mensen hebben deze keer per brief gestemd https://t.co/AprEM58x2s

#btw17 • Zwischenstand der #Wahlbeteiligung um 14 Uhr: 41,1% (ohne Briefwähler) • Zum Vergleich: 2013: 41,4% • Davor https://t.co/JBG7yEYb8q pic.twitter.com/zdM8CCJSnK

— Wahlrecht.de (@Wahlrecht_de) September 24, 2017

In sommige delen van het land is de opkomst wel hoger, zoals in de meest dichtbevolke deelstaat Noordrijn-Westfalen. Daar was om 14.00 een stijging van 3 procent in vergelijking met 2013.

Merkel stemt in hoofdstad

De Duitse bondskanselier Angela Merkel heeft zondag in Berlijn haar stem uitgebracht. De regeringsleidster gaf geen verklaring af na het stemmen.

Twitter avatar nora_sonn Nora Sonnabend #Merkel hat ihre Stimme für die #Bundestagswahl 2017 abgegeben - ohne ein Statement abzugeben. #Berlin #Handelsblatt https://t.co/hGGrV2ZqgR

Kanzlerin #Merkel beim Eintreffen im Berliner Wahllokal, Universitätsstraße. Kurz danach war das Blitzlichtgewitter vorbei. #BTW17 #BTW pic.twitter.com/Yuj9omgWcp

— Nora Sonnabend (@nora_sonn) 24 september 2017

Merkels belangrijkste tegenstrever Martin Schulz bracht vanochtend al zijn stem uit. Dat deed hij in het stadje Würselen, gelegen in Noordrijn-Westfalen. Ook Bondspresident Frank-Walter Steinmeier heeft al zijn burgerplicht gedaan:

Twitter avatar tagesschau tagesschau Bundespräsident Steinmeier ruft die Deutschen auf, von ihrem Wahlrecht Gebrauch zu machen. #BTW17 https://t.co/aQm2g9sEXI

Hoge opkomst in grote steden

De opkomst in veel grote Duitse steden ligt inmiddels al relatief hoog, vergeleken met de vorige verkiezingen van 2013. Volgens Duitse media had in Hamburg om 11.00 uur, slechts drie uur na het openen van de stembussen, al 37,4 procent van de stemgerechtigden gestemd. Dat lag vier jaar geleden om dezelfde tijd nog twee procent lager.

Twitter avatar JuurdEijsvoogel Juurd Eijsvoogel In grote steden tot nu toe hoge opkomst bij Duitse verkiezingen (hier in Berlijn bij kleuterschool om de hoek staat… https://t.co/d9ddE6jToc

In Bremen had om het middaguur al 27,1 procent gestemd, tegen 24,9 procent vier jaar eerder. In München ging het helemaal hard: om 12.00 uur had al 57,1 procent gestemd, terwijl dat in 2013 nog 44,3 procent was. Ook in Neurenberg, Stuttgart en Potsdam lagen de cijfers hoger dan bij de vorige verkiezingen.

Niet overal liep het storm. In Sachsen was er geen stijging of daling te zien. In Thüringen had rond het middaguur slechts 24,5 procent gestemd, waar dat in 2013 nog 31,2 procent was.

De opkomst in het stembureau waar bondskanselier Merkel zo gaat stemmen is ook hoog. De opkomst van journalisten en fotografen dan:

Berlijn stemt ook over toekomst ‘stadsvliegveld’ Tegel

Vandaag stemmen inwoners van Berlijn niet alleen (twee keer) voor de Duitse Bondsdag, maar ook of Tegel dicht zou moeten gaan als het geplande nieuwe vliegveld aan de zuidkant van Berlijn eindelijk klaar is.

Robert Günther weet het wel. Hij komt net terug van het stemlokaal en heeft tegen Tegel gestemd. "Ik ben in deze wijk geboren en ik ben inmiddels wel aan het geluid gewend”, zegt deze student. "Maar het is onzinnig om twee vliegvelden te willen. Als Tegel open zou blijven, is nog altijd een ingrijpende verbouwing nodig. Dan kun je toch beter iets helemaal nieuws bouwen?”

Lees hier de hele reportage van NRC-journalist Marc Leijendekker: Berlijn stemt ook over toekomst ‘stadsvliegveld’ Tegel

Foto Clemens Bilan / EPA

Over Merkel, baby’s, Trump en de Pizza-connection

Speciaal voor de Duitse stembusgang maakte NRC-correspondent Juurd Eijsvoogel een ABC van de verkiezingen, die nog flink complex zijn. Met de A van AfD en de B van Bier, maar ook de J van Jamaica-coalitie en de P van Pizza-connection:

SPD-leider Schulz brengt stem uit

SPD-leider Martin Schulz heeft zijn stem uitgebracht in het stadje Würselen, gelegen in Noordrijn-Westfalen. Hij stemde tweemaal op zijn eigen partij.

Schulz was van 2012 tot 2017 voorzitter van het Europees Parlement. Begin dit jaar keerde hij terug naar Duitsland om de SPD te leiden. Hij is de belangrijkste uitdager van zittend bondskanselier Angela Merkel.

Hoe Duitsers hun land zien na twaalf jaar Merkel

Hoe zien Duitsers hun land na twaalf jaar Merkel? Aan de vooravond van de verkiezingen reisde NRC-correspondent Juurd Eijsvoogel langs plaatsen die belangrijk zijn geweest voor de bondskanselier en spreekt met kiezers.

Eijsvoogel trok onder meer langs Hobbe, Gorleben, Heidenau en Essen. Veelvuldig terugkerende gespreksthema's waren de komst van grote aantallen vluchtelingen, armoede en energievraagstukken. Hoewel bondskanselier Merkel nog steeds populair is binnen en buiten Duitsland is de kritiek op 'Mutti' Merkel ook toegenomen.

Marathon op verkiezingsdag

In de Duitse hoofdstad Berlijn vindt naast de verkiezingen zondag nog een groot evenement plaats: de 44e marathon van Berlijn. Circa 40.000 renners leggen momenteel de afstand van 42.195 meter af door het barre weer. NRC-journalist Marc Leijendekker zag hoe de atleten werden aangemoedigd door een orkestje:

Twitter avatar mwleijendekker Marc Leijendekker Dit is ook verkiezingsdag in Berlijn: een orkestje moedigt de 40.000 marathonlopers aan de regen trotseren. https://t.co/eULAjniPg3
Twitter avatar berlinmarathon BMW BERLIN-MARATHON First wace of 43.000 runners set off to race. #beatberlin42 Have Fun! See video on Facebook later! https://t.co/lCi3eThpU2

De marathon werd gewonnen door de 32-jarige Keniaan en Olympisch kampioen Eliud Kipchoge. Hij liep een tijd van 2.03.32, waarmee het wereldrecord van Dennis Kimetto uit 2014 intact bleef.

Major Michael Müller gave the startshot to #beatberlin42. Go, get the world record! pic.twitter.com/PxMJFQUr5s

— BMW BERLIN-MARATHON (@berlinmarathon) 24 september 2017

#Berlin läuft sich warm. #BTW #Marathon #Bundestagswahl #BTW17 #Handelsblatt pic.twitter.com/389f9dreZg

— Nora Sonnabend (@nora_sonn) 24 september 2017

Duitsers stemmen

De eerste Duitsers hebben zondag hun stem uitgebracht voor de Bondsdag:

Foto Fabrizio Bensch / Reuters

Foto Fabrizio Bensch / Reuters

Foto Fabrizio Bensch / Reuters

Bondskanselier Angela Merkel brengt haar stem zondag uit in Berlijn. De plek waar dit gaat gebeuren, is al gemarkeerd:

Stembussen zijn geopend

Welkom in ons blog voor de Duitse verkiezingen. Om klokslag 08.00 uur zijn in heel Duitsland de stembussen geopend. Voor openingstijd hadden enkele vroege vogels zich al buiten de stembureaus verzameld, maar was het grotendeels rustig op straat.

Twitter avatar IM_NRW Innenministerium NRW Auf geht’s: Bundestagswahl 2017. Die #Wahllokale haben ab sofort geöffnet. #BTW2017 #wählengehen https://t.co/xUFQUEDY7N

De eerste exitpolls worden verwacht rond 18.15 uur. De ogen zijn vooral gericht op het bondskanselierschap. Mag Angela Merkel na twaalf jaar door voor een vierde termijn of wordt het stokje toch overgedragen aan Martin Schulz, leider van de sociaaldemocratische SPD? En hoeveel stemmen pakt het rechts-populistische Alternative für Deutschland (AfD)?

Meer dan zestig miljoen burgers mogen zondag hun stem uitbrengen. Zowel Merkels CDU als Schulz' SPD plaatsten bij het openen van de stembureaus campagnevideo's op social media:

Darum geht‘s heute: Familien und Kinder fördern, sichere Arbeit und starke Wirtschaft. Damit Merkel Kanzlerin bleibt – beide Stimmen CDU! pic.twitter.com/NEUOTe3j3X

— CDU Deutschlands (@CDU) 24 september 2017

Du hast heute die Wahl. Um 8 Uhr öffnen die Wahllokale. Nutze Deine Stimme. Für @MartinSchulz und die SPD. Es ist Zeit! #2xSPD pic.twitter.com/YS0BOSzZOg

— SPD Parteivorstand (@spdde) 24 september 2017

De Duitsers brengen zondag overigens niet slechts één, maar twee stemmen uit. NRC-correspondent Juurd Eijsvoogel legt uit hoe het complexe Duitse kiessysteem werkt:

"Het Duitse kiesstelsel heeft enkele eigenaardigheden. Iedere kiezer mag twee stemmen uitbrengen: één op een persoon, en één op een partij. En: de Bondsdag heeft niet een vast aantal zetels en dreigt steeds verder uit te dijen. De Bondsdag kan zo groot worden dat het onwerkbaar wordt."

Lees hier de hele explainer: Zo werkt het Duitse kiesstelsel