Merkel blijft, maar AfD is de échte winnaar

Verkiezingen Duitsland

Regeringscoalitie afgestraft. Anti-immigratiepartij AfD grote winnaar. Sociaaldemocraten SPD oppositie in.

Illustratie Siegfried Woldhek

De positie van Angela Merkel is ernstig verzwakt, nu haar regeringscoalitie zondag zwaar is afgestraft door de Duitse kiezers. Ondanks grote verliezen blijft haar CDU/CSU ruimschoots de grootste fractie in de Bondsdag en zijzelf de bondskanselier, als ze een nieuwe coalitie kan vormen.

Maar haar felste tegenstander, de radicale anti-immigratiepartij AfD, is de grote winnaar en komt met 12,6 procent als de op twee na grootste partij in het parlement. Het vormen van een nieuwe regeringscoalitie kan nog bijzonder moeilijk worden.

Zwaar aangeslagen erkenden de regeringspartijen hun verlies bij de bondsdagverkiezingen. SPD-leider Martin Schulz sloot meteen een nieuwe coalitie met de christen-democraten uit. Hij kondigde aan dat de SPD, die met nog geen 21 procent een historisch slecht resultaat boekte, in de oppositie gaat. „Duitsland heeft polarisatie nodig van centrum-links en centrum-rechts”, aldus Schulz.

Bondskanselier Merkel erkende ook dat ze graag een beter resultaat had gezien dan de krap 33 procent van de stemmen, een verlies van 8 procentpunt ten opzichte van 2013 en het slechtste resultaat sinds het ontstaan van de bondsrepubliek in 1949. Maar ze voegde daaraan toe dat het na twaalf jaar regeringsverantwoordelijkheid niet vanzelfsprekend was dat de christen-democraten toch weer het grootste blok zouden worden.

Lees ook ons liveblog over de verkiezingen in Duitsland.

Het sterke resultaat van de AfD, die zich steeds meer tot anti-Merkel-partij heeft ontwikkeld, kwam hard aan bij de gevestigde partijen. Afgelopen weken veroorzaakten verschillende leiders van de partij ophef met radicale uitspraken. Zo zei campagneleider Alexander Gauland dat Duitsland „het recht heeft trots te zijn op de prestaties van Duitse militairen in twee wereldoorlogen”.

Het schrok de AfD-kiezers niet af. In de deelstaten van de voormalige DDR was de AfD zondag met 21 procent zelfs de tweede partij (na de CDU).


Onvrede

Peilingen geven aan dat 60 procent van de AfD-kiezers zijn stem heeft uitgebracht uit onvrede met de andere partijen, niet zozeer uit sympathie voor de AfD. Een miljoen kiezers van de AfD zouden vier jaar geleden nog op CDU/CSU hebben gestemd, een half miljoen op de SPD.

De andere winnaar was de FDP, die vier jaar geleden de kiesdrempel niet haalde en uit de Bondsdag verdween. Nu keren de Vrije Democraten met ruim 10 procent van de stemmen terug. Daarmee zijn ze in grootte de vierde partij, net voor Die Linke en de Groenen (allebei zo’n 9 procent).

De nieuwe politieke krachtsverhoudingen maken getalsmatig nu eigenlijk maar één coalitie mogelijk. Merkel heeft samenwerking met Die Linke en de AfD bij voorbaat uitgesloten, en de SPD wil niet meer meeregeren. Daardoor lijkt de enige optie een coalitie te zijn van CDU/CSU met de liberale FDP en de Groenen. Vanwege de kleuren van de partijen (zwart, geel en groen) wordt dit een Jamaica-coalitie genoemd, naar de kleuren van de vlag van dat land.

De politieke verschillen tussen deze partijen zijn groot. Horst Seehofer, leider van de CSU, zei dat het nu nodig is de kloof te dichten met de rechtse kiezers die zijn afgehaakt. Dat zal in een coalitie met de Groenen niet makkelijk te verwezenlijken zijn.

Naschrift: op 25 september zijn de definitieve uitslagen van de verkiezingen in dit stuk verwerkt. In een eerdere versie stond bijvoorbeeld dat de AfD de groter winnaar is met ruim 13 procent. Dit blijkt bij de definitieve uitslag 12,6 procent te zijn.