Koerdisch referendum wakkert ook in Turkije diepe angst aan

Turkije

Turkije kijkt met argwaan naar het referendum in Noord-Irak. Toch willen lang niet alle Koerden er een eigen staat.

Foto Ahmed Jadallah/Reuters

Het referendum in Noord-Irak brengt de langgekoesterde Koerdische droom van een eigen staat dichterbij. Maar dat wil niet zeggen dat de Koerden in Turkije, waar het grootste deel van de 35 tot 45 miljoen Koerden wonen, overlopen van blijdschap. De meesten steunen het referendum vanuit historisch oogpunt en omdat ze zich emotioneel betrokken voelen bij de Koerdische zaak: eindelijk zelfbeschikking na decennia van onderdrukking. Maar dat wil niet zeggen dat ze in Turkije hetzelfde nastreven.

Het referendum vindt deze maandag plaats in Noord-Irak en niet in Turkije, toch roept het bij Turken diepgewortelde angsten op. De Turkse regering erkent de uitslag niet omdat het referendum ongrondwettig is en de territoriale integriteit van Irak schendt. Voor president Erdogan is het een kwestie van nationale veiligheid. Hij vreest dat een Koerdische staat in Noord-Irak het onafhankelijkheidsstreven onder Turkse Koerden aanwakkert.

„Als er eenzelfde referendum zou worden gehouden in Turkije, zonder druk van de regering of de [verboden Koerdische guerrillabeweging] PKK, zou de uitslag 50-50 zijn”, zegt het hoofd van een prominente Koerdische familie uit de zuidoostelijke stad Batman. Hij blijft liever anoniem uit angst voor de Turkse autoriteiten. „De helft van de Koerden wil zich helemaal niet afscheiden van Turkije. Het enige dat ze willen is de vrijheid om hun taal te spreken, en respect voor hun culturele en religieuze tradities.”

De Koerdische gemeenschap in Turkije is zeer verdeeld. Het religieus-conservatieve deel steunt de AK-partij van president Erdogan, het meer seculiere en liberale deel de pro-Koerdische partij HDP. De AKP-aanhangers zien Erdogan als een soort profeet en zeggen dat de anderen geen echte moslims zijn. De HDP-aanhangers zeggen dat de anderen geen echte Koerden zijn.

Het conflict tussen het Turkse leger en de PKK, dat na het mislukken van het vredesproces in 2015 weer in alle hevigheid is opgelaaid, heeft volgens de prominente Koerd uit Batman de standpunten alleen maar verhard. „Mensen met een evenwichtig beeld zien dat beide partijen hebben geprofiteerd.”

„Het referendum wordt meer besproken in Ankara dan in Batman”, zegt hij. „Daar hebben mensen andere problemen. Ze zijn ontheemd omdat hun steden zijn verwoest, of ze worden opgepakt omdat ze lid zouden zijn van de PKK, of van FETÖ [de Turkse afkorting voor de Gülenbeweging, red.]. Ze maken zich meer zorgen om de brand in hun eigen huis dan in het huis van de buren.”

De verdeeldheid binnen de Koerdische gemeenschap wordt weerspiegeld door de HDP. De partij is ambivalent over het referendum. Sommige parlementariërs steunen het, maar partijvoorzitter Selahattin Demirtas schreef uit de gevangenis dat een natiestaat slechts het begin is, en dat het debat meer moet gaan over hoe die eruit ziet. Daar is een 26-jarige HDP-activist in Ankara, die vanwege de politieke atmosfeer anoniem wil blijven, het mee eens. „De meeste Koerden die ik ken praten niet rationeel over het referendum, maar vanuit emotie. Ze halen Saddam Hussein aan en [zijn gifgasaanval op] Halabja als argument dat de Koerden een eigen staat nodig hebben. Maar het doel van de Koerdische beweging is geen natiestaat, het is gelijke rechten en democratie.”