Zo maak je de tuin waterklaar

De herfst is begonnen, bereid de tuin dus voor op regen, heel veel regen. Negen tips.

Foto Joost Leek en Willem de Kam

Op de natste dag van deze maand stond mijn hele achtertuin blank. Al maanden was ik van plan de tegels te vervangen door tuinaarde en grind, maar het was er niet van gekomen.

Terwijl de noodzaak er echt wel is. Volgens het KNMI is de Nederlandse herfst 26 procent natter dan 111 jaar geleden. Gemiddeld valt elk najaar 243 millimeter, met uitschieters tot boven de 400 millimeter.

Juist aan de kust en in de steden valt vaak extra veel. Volgens het Compendium voor de Leefomgeving is een mogelijke oorzaak het warmte-eiland-effect: in steden is het warmer, warmere lucht kan meer waterdamp bevatten, meer vocht in de atmosfeer leidt tot intensere buien. Ook bevat de lucht boven steden meer roet en ander fijnstof. Ideale ‘condensatiekernen’: fijne deeltjes waaromheen zich wolkendruppels kunnen vormen, waaruit vervolgens neerslag kan vallen.

Door alle bestrating in steden kan het regenwater minder goed weg – riolen stromen over, op straat ontstaan grote plassen. Voor de bestrijding van overlast is kennis nodig over de neerslagverdeling. Hiertoe is het KNMI crowdsourcingproject WOW-NL begonnen. Wie voor een paar tientjes een automatisch weerstation aanschaft en de meetgegevens uploadt naar een computer, kan zich registreren als deelnemer. Zo ontstaat meer inzicht in hoeveel en waar neerslag in de steden valt.

Hoe krijg je ondertussen je tuin waterproof en herfstklaar?

  1. Weg met die tegels

    Soms draag je een steentje bij door een steentje weg te halen. Volgens onderzoek van de universiteit van Maastricht heeft 44 procent van de Nederlanders de tuin vol met tegels liggen: niet goed voor de drainage. Daarom zijn de onderzoekers samen met Wageningen Universiteit en de Rijksuniversiteit Groningen een actiegroep begonnen om burgers hun tuin te laten vergroenen: Operatie Steenbreek. Deelnemende gemeentes krijgen een speciale site en tuinambassadeurs die tips geven voor een groenere tuin. In Oss krijgen inwoners tot 5.000 euro subsidie voor onttegelingsprojecten en andere initiatieven.

    In Amsterdam, waar ik woon, is Operatie Steenbreek nog niet actief. En dus zit er niets anders op dan de tegels eruit te halen De afvalscheidingswijzer van Milieu Centraal meldt dat in de meeste gemeenten tuintegels gelden als bouwafval, en mag je ze naar de plaatselijke milieustraat brengen.

    Wie tegels heeft, moet in sommige plaatsen boeten: de gemeenten Aalburg, Werkendam en Woudrichem willen de rioolheffing koppelen aan de hoeveelheid verhard oppervlak.

    Maar eerst nog wordt onderzocht hoe de hoeveelheid tegels per tuin goed te controleren is.

  2. Ontkoppel de regenpijp

    Ook in sommige andere gemeentes moeten tuineigenaren dokken: onder meer in Epe, Dongeradeel, Ameland en Valkenswaard zijn huiseigenaren verplicht om hun regenpijp af te koppelen van de riolering. Doen ze dit niet, dan moeten ze tot 4.000 euro boete betalen. In enkele gemeenten – waaronder Leeuwarden en Vught – is hiervoor subsidie beschikbaar.

    Op de site Rainproof.nl delen de gemeente Amsterdam, Waternet en buurtbewoners projectideeën die de hoofdstad regenbestendiger maken. „Door regenpijpen bij gebouwen af te koppelen van het riool, wordt het rioolstelsel ontlast”, staat op de site.

    De gemeente Houten wil wateroverlast in tuinen tegengaan met speciale ‘ontlastputten’ onderaan de regenpijp, waardoor regenwater uit de pijp niet de grond maar de tuin instroomt. Enkele dagen nadat de gemeente een brief verstuurde aan alle inwoners, waren al ruim honderd putjes verkocht.

  3. Spoel regenwater door de wc

    Regenwater is prima te gebruiken om toiletten mee door te spoelen. Op de site OneWorld.nl raadpleeg ik een doe-het-zelfhandleiding: ik moet een regenton op mijn dak zetten, en daar een tuinslang aan bevestigen die naar mijn spoelbak loopt. „Hiervoor moet wellicht een gat in de muur/raamkozijn of het dak gemaakt worden.” Aangezien mijn huis onder beschermd stadsgezicht valt, mag ik dat niet doen van de gemeente – en bovendien heb ik geen plat dak waar ik de ton op kan plaatsen. Een ton op de begane grond kan ook, als ik een pompsysteem inbouw, maar dat wordt me te ingewikkeld. Wel plaats ik op aanraden van een vriendin twee lege PET-flessen in de spoelbak: daardoor verbruik ik bij het doortrekken minder water, en loost er minder op het riool. Dat compenseert weer voor al het regenwater dat erin terechtkomt. De gemeente Rotterdam adviseert om deze reden inwoners sowieso om niet te veel water te gebruiken, en om geen afval op straat te gooien: als dat in de putten terechtkomt, is de kans groter dat het riool verstopt raakt.

  4. Graaf een vijver

    Rainproof adviseert de regenpijpontkoppeling te combineren met bijvoorbeeld het plaatsen van een regenwaterschutting (die regenwater opslaat en geleidelijk vrijgeeft) of een regenwatervijver. Daarnaast zijn aanvullende maatregelen mogelijk, waaronder een open goot (een bovengrondse afvoer). Niet elke bodem is daar even geschikt voor: bij een te compacte grond sijpelt het water niet goed weg. Maar er bestaan allerlei hulpstukken om het water te infiltreren, zoals speciale kunststof kratten die je in de bodem ingraaft en ervoor zorgen dat het regenwater geleidelijk in de bodem infiltreert.

    Foto’s Joost Leek en Willem de Kam
  5. Gebruik cacaodoppen

    Voor wie toch tegels in de tuin wil, zijn er allerlei natuurvriendelijke oplossingen: het bestratingssysteem ‘Living Pavement’ bestaat uit stoeptegels met gaten erin, waar onkruid doorheen kan groeien. Ook bestaan er grasbetontegels, die water laten passeren en de ondergrond toch de nodige hardheid geven als je er je auto op wilt parkeren.

    Zelf koop ik een grote zak houtsnippers om een paadje naar mijn achterdeur te maken, en mijn picknicktafel komt op grind te staan. Andere voorbeelden van zulke ‘halfverharding’ zijn lavasteentjes, schelpen en cacaodoppen. Regenwater kan hierdoor in de bodem wegzakken en het grondwater aanvullen.

  6. Verwelkom de wormen

    Bij een waterproof tuin horen ook regenwormen. Die helpen om de grond beter doorlucht te houden, waardoor het regenwater beter kan infiltreren. In augustus experimenteerde het Rotterdamse festival Duizel in het Park al met 20.000 regenwormen om eventuele wateroverlast tegen te gaan. Elke bezoeker kreeg een handvol wormen om zelf in de grond te zetten. Vooral aan de rand van het festivalterrein, zodat ze niet werden vertrapt door de mensenmenigte.

  7. Zorg voor reliëf

    Op de site Haarlemmermeer Waterproof staan voor inwoners van onder meer Hoofddorp, Lijnden en Zwanenburg tips om hun tuin waterbestendig te maken. Een van de tips is het creëren van reliëf: „Het terras en andere delen van de tuin waar geen water mag blijven staan, kunnen iets hoger aangelegd worden.” Zo kan het water tijdens een hoosbui naar de lager gelegen, onverharde delen wegstromen en daar wegzakken. De hoogteverschillen en de afwisseling van natte en droge gedeelten zorgen bovendien voor een grotere soortenrijkdom. „Met muurtjes van oude tegels of klinkers creëer je leuke hoogteverschillen en zitplekjes”, aldus de site. En: „Door oude yoghurt of zure melk op de stenen te smeren, gaan er mossen op groeien en zien ze er na verloop van tijd natuurlijk uit.”

    Deze foto’s zijn uit de serie Kabouters & Adelaars van Joost Leek en Willem de Kam. Dit fotoproject gaat over voortuinen in heel Nederland.

    Foto’s Joost Leek en Willem de Kam
    Foto’s Joost Leek en Willem de Kam
  8. Creëer een groen dak

    In buitenlandse steden als Basel en Stuttgart moet elk nieuw gebouw verplicht een begroeid dak hebben, en veel Nederlandse gemeenten verstrekken subsidies voor gevelgroen en groene daken. Zelfs het meest eenvoudige begroeide dak buffert al gauw 15 liter per vierkante meter, blijkt uit het Handboek groene daken van Albert Jan Kerssen. Amsterdam raadt inwoners aan om sedum (vetkruid) op daken te planten. Zo verdampt meer water en stroomt minder regenwater van het dak af. Aan mijn eigen dak mag ik niets veranderen, maar wel kan ik planten neerzetten op het dak van mijn fietsenhok.

  9. Kies de juiste planten

    De tegels zijn weg, de tuinaarde is gestort. Nu is het belangrijk dat er snel begroeiing komt: bladeren zorgen voor verdamping en voor minder bodemerosie door regen. In het najaar, als de bomen bladerloos zijn, zorgen de plantenwortels ervoor dat de bodem minder snel wegspoelt. Maar wat te planten? Tuinbranche Nederland heeft een lijst samengesteld met regenbestendige plantensoorten. Daarop staan onder andere pinksterbloem, wilgenroosje, gagel, kardinaalsmuts, munt, lavendelhei en moerasvergeet-mij-nietje. Qua bomen zijn onder meer meidoorn, knotwilg, plataan en amberboom geschikt.