Recensie

Tegen de ondergang van het Avondland

Alternative für Deutschland (AfD) is veranderd van een liberaal-conservatieve partij in een rechts-populistische. Wordt de AfD straks de derde partij, dan zou dat voor veel Duitsers een schok zijn.

De bekendste Duitse oppositiepartij is de Alternative für Deutschland (AfD). En ofschoon die partij nog niet in de Bondsdag vertegenwoordigd is, zijn haar kopstukken inmiddels wel al berucht. Partijvoorzitter Alexander Gauland bijvoorbeeld, omdat hij zijn landgenoten deze maand opriep om ‘trots’ te zijn op de Wehrmacht, ofwel Hitlers nazistrijdkrachten die onderdeel waren van de Holocaustmachine en die verder in heel Europa dood en verderf zaaiden. Ook zijn medevoorzitter Alice Weidel kwam in opspraak, na het uitlekken van een e-mail waarin zij de regering van Bondskanselier Merkel ‘varkens’ noemde en ‘marionetten van de machten die in de Tweede Wereldoorlog hebben gezegevierd.’ Eerder had Björn Höcke, voorzitter in de deelstaat Thüringen, al opzien gebaard met racistische uitspraken over Afrikanen en recenter met zijn opmerking dat het Holocaustmonument in het centrum van Berlijn ‘een nationale schande’ zou zijn.

Overigens de partij die bij de verkiezingen komende zondag volgens de laatste peilingen de op twee na grootste kan worden in de Duitse Bondsdag, lijkt nog maar in de verte op groep van vijftienhonderd burgers die op 14 april 2013 in opgewonden stemming bij elkaar waren in het Berlijnse Intercontinental Hotel om de AfD op te richten. Toen haalde de partij de kiesdrempel van vijf procent echter niet. En zondag is bondskanselier Merkel voor de vierde keer de kandidaat-kanselier voor de christen-democraten. De peilingen voorspellen haar al tijden een ruime verkiezingszege. Dat de uitslag toch niet saai wordt, is het gevolg van het opnieuw meedoen van AfD. Die partij van verontruste economen is inmiddels overgenomen door politici van rechts-populististische signatuur. Voor Duitsland, waar alles wat ruikt naar het nazi-verleden lange tijd taboe was, is dit nog steeds een schok.

Verre uithoeken

De leidende figuren vier jaar geleden in het Intercontinental, de Hamburgse econoom Bernd Lucke, de chique conservatief Konrad Adam, de voormalige werkgeversvoorzitter Hans-Olaf Henkel, en zelfs de uit Dresden afkomstige vrouwelijke ondernemer Frauke Petry, zijn intussen naar verre uithoeken verdwenen. Lucke en Henkel (en nog drie anderen) zitten nu in het Europees Parlement. Ironisch want onder Luckes leiding was de AfD in eerste instantie vooral een partij gericht tegen de invloed van de Europese Unie, met name tegen de euro. En tegen de financiële ‘redding’ van Griekenland, dat op dat moment ten gevolge van de internationale kredietcrisis kopje onder dreigde te gaan. Merkel stelde haar reddingsplan destijds voor als ‘alternativlos’, dus als de enig mogelijke optie. En in reactie daarop doopte Lucke zijn nieuwe partij Alternative für Deutschland.

Frauke Petry, die Lucke in 2015 tot aftreden dwong, werd eerder dit jaar op haar beurt afgezet als landelijk voorzitter, en beperkt zich nu tot het voorzitterschap in ‘haar’ deelstaat Saksen. Landelijk wordt de partij nu aangevoerd door het oude kanon Alexander Gauland, afkomstig uit Merkels CDU, en de relatief jeugdige ondernemer Alice Weidel.

Met die wisselingen in leiderschap is ook de politieke richting van de AfD verschoven. Was de partij eerder overwegend liberaal-conservatief en hervormingsgezind – zoals overigens ook Luckes nieuwe partij heet (Liberaal-Conservatieve Hervormers, LKR) – nu wordt de partij eerder gezien als rechts-populistisch.

In het afgelopen jaar is een aantal boeken verschenen dat de turbulente geschiedenis van deze nieuwkomer in kaart brengt. Alleen het recentste verschenen boek De redders van het Avondland, het rechts-populisme in Duitsland van Paul van Gageldonk van De Limburger heeft die jongste leiderschapswisseling uit april dit jaar kunnen meenemen. Maar dit boek is het minst behulpzaam bij de duiding van het fenomeen AfD. Eenvoudig omdat het vooral een snelle bundeling is van krantenreportages en interviews (inclusief nogal wat slordigheden). Hij biedt nauwelijks analytische of historische achtergronden.

Verreweg het meest diepgravende is Die autoritäre Revolte: Die neue Rechte und der Untergang des Abendlandes van historicus Volker Weiss. Hij gaat terug naar de donkerste decennia van de vorige eeuw om te zoeken naar de wortels van de AfD. Weiss wijst op een treffende parallel in het conservatief katholieke tijdschrift Abendland dat in 1926, ten tijde van de woelige Weimar-Republiek, schreef: ‘Europa is een vennootschap, een economische constructie, een mechanische, motorachtige, van buiten aangestuurde eenheid.’ Ziedaar, schrijft Weiss, ‘de centrale elementen uit de afwijzing van Europa dezer dagen: Avondland in plaats van Europa, identiteit in plaats van individualisme en warmte in plaats van economie.’ De tegenstellingen tussen de economische vleugel en de conservatief-nationalistische vleugel binnen de AfD in de afgelopen jaren, beschouwt Weiss als een voortzetting van de strijd tussen diezelfde ideologieën ten tijde van Weimar.

Weiss laat zien dat in Duitsland niet slechts sprake is van een heropvoering van een nationaalsocialistisch verleden, maar ook van een cultuurstrijd. Waarbij ‘Nieuw Rechts’ (dat overigens verdacht veel lijkt op gewoon ‘Oud Rechts’) de moderniteit ervaart als een verlies van die identiteit en dat leidt tot ‘terugkeer naar de autoriteit van traditie en cultuur.’

Hoe dat in zijn werk gaat, beschrijven ook Frankfurter Allgemeine Zeitung-journalist Justus Bender en Spiegel-redacteur Melanie Amann. Alle titels brengen de AfD in verband met burgers van Dresden die sinds oktober 2014 op maandagen als ‘Pegida’ de straat op gaan: Patriottische Europeanen tegen de Ondergang van het Avondland.

Vreemdelingenangst

Toen de vluchtelingencrisis medio 2015 Duitsland overrompelde, wakkerde dat de vreemdelingenangst onder veel Duitse burgers aan. De conservatieve agenda van de AfD ging zich onder Petry vooral richten tegen de Überfremdung van Duitsland, de vrees de eigen identiteit te verliezen. Overigens laat Melanie Amann, die het meest leesbare en overzichtelijke boek schreef, goed zien hoe Merkel zelf in de loop der jaren is opgeschoven. In 2002 trok zij in het parlement van leer tegen de nieuwe immigratiewet van de regering van SPD en Groenen. Merkel wilde toen immigratie begrenzen totdat buitenlandse kinderen in Duitsland beter waren geïntegreerd. ‘Als de Merkel van 2002 er nog was, hoefde Gauland niet uit het CDU’, schrijft Amann.

Een ander thema is dat de AfD niet alleen beschikt over een grote, ontevreden achterban die tekeer gaat tegen de Lügenpresse, maar bovendien over eigen media, die net als de alt-right beweging in de VS niet terugdeinzen voor het verdraaien van feiten. Het gaat om de nieuwe krant Deutschland Kurier, websites als pi-news.net en rt.de, en een tijdschrift als Compact. De angst van Angela Merkel dat fake news een rol zou kunnen spelen in de campagne is niet helemaal ongegrond. Er zijn vermoedens dat niet alleen rt.de, ofwel Russia Today, wordt gefinancierd door het Kremlin.

Als de peilingen uitkomen en de AfD in de Bondsdag aantreedt, moet de Duitse nationale politiek leren omgaan met een partij op de uiterst rechtse vleugel van het politieke spectrum. Justus Bender doet in zijn boek Was will die AfD? Eine Partei verändert Deutschland een aanbeveling hoe dat moet. Het getuigt volgens hem van onderschatting om te proberen burgers die voor rechts-populistische partijen stemmen ervan te overtuigen dat ze dat niet moeten doen. Het beste wapen is volgens hem om AfD-politici voortdurend te vragen hóe ze hun doelen denken te bereiken. Net als tv-cabaretier Arjen Lubach eerder suggereerde bij de omgang met Wilders’ PVV in Nederland. De meeste gestelde vraag aan de AfD in de Bondsdag wordt dan: Wie? ofwel: Hoe dan?

Correctie 22-09-2017: In een eerder versie van dit artikel werd Paul van Gageldonk abusievelijk “Paul Gageldonk” genoemd. Dat is gecorrigeerd. (red.)