Recensie

Totale transparantie is aan Angela Merkel niet besteed

Er ligt een vierde termijn voor de Duitse bondskanselier in het verschiet. Wie is die dame die altijd met datzelfde beige petje wandelt in Tirol? Twee schrijvers belichten haar verleden, verklaren haar succes én analyseren ook de Duitse volksaard.

Bondskanselier Angela Merkel tijdens een persconferentie op 9 november. Foto Tobias Schwarz/AFP

Op het moment dat de Muur viel, zat Angela Merkel in de sauna. Toen ze naar buiten kwam, ik stel me voor met nog natte haren en de handdoek opgerold in een linnen tas, voerden de mensenmassa’s haar mee naar de Muur die juist werd afgebroken. Ze feestte die avond met willekeurige gelijkgezinden, de volgende ochtend meldde ze zich weer stipt op haar werk bij de Akademie der Wissenschaften.

Die nachtelijke belofte van vrijheid was het die Merkel (1954) prompt deed besluiten het nieuwe Duitsland vorm te geven en politiek actief te worden. Na een woordvoerderschap bij een nieuw opgericht partijtje van intellectuelen en academici, Demokratischer Aufbruch, dat binnen een jaar opging in de CDU, werd ze woordvoerder van de minister-president van de DDR-overgangsregering, Lothar de Maizière (CDU), en aansluitend, in 1991, minister Vrouwen- en Jeugdzaken in het vierde kabinet-Kohl.

Aanstaande zondag wordt Angela Merkel naar alle waarschijnlijkheid herkozen als kanselier, waarmee ze de kans krijgt haar vierde termijn vol te maken. Merkel is een aberratie in het huidige politieke landschap. Geen overspannen Twitterfeed, standpunten die amper populair genoemd kunnen worden. Geen vakantie met geföhnd haar op de golfbaan (Trump) of ontbloot bovenlijf te paard/aan het vissen/aan het jagen (Poetin), maar met een beige petje, het Kanzler-Käppi zoals tabloid Bild dat noemt, en een overhemd dat al een decennium mee gaat wandelen in Tirol.

Twee nieuwe boeken, Michèle de Waards Angela Merkel. Een politieke biografie, en Dirk Rochtus’ Duitsland. De macht van Merkel, proberen het gestage succes van Merkel te verklaren. Pragmatisch, bescheiden en gedisciplineerd wordt Merkel genoemd, leergierig en niet bang om op haar oordeel terug te komen. Haar scepsis over politieke idealen wordt aan haar DDR afkomst toegeschreven, waar de praktijk er doorgaans anders bij lag dan de politieke theorie deed vermoeden.

Twee crises

Merkels kanselierschap wordt getekend door twee crises; die van de euro en die van de vluchtelingen. De Waard, oud-Duitslandcorrespondent en economisch journalist, geeft de eurocrisis een centrale plek in haar boek en het leest dan ook als een reconstructie van de gesprekken die Merkel sinds 2007 voerde met Sarkozy, Tsipras, Draghi en anderen op het Europese toneel. De Waard heeft, zoals ze in haar inleiding stelt, 6.000 toespraken van Merkel door de jaren heen gelezen waaruit ze veel en verhelderend citeert. Wat Merkel precies drijft en vindt, hoe haar idealen zich verhouden tot haar pragmatisme, blijft desondanks vaag.

Typerend is hoe De Waard beschrijft hoe Merkel aanvankelijk de straffe bezuinigingen die Griekenland zou moeten doorvoeren alternativlos noemde, en later het hulppakket voor hetzelfde land als ‘alternativlos’ bij haar Bondsdag aanbeval. Daarin klinkt het There is no alternative van Thatcher door, waarmee de Britse premier de alleenheerschappij van de markteconomie bekrachtigde. Tijdens de eurocrisis werd Merkel zich akelig bewust van de macht van de financiële markten. Haar doel, verklaarde ze in 2010, is om het primaat van de politiek tegenover de markten te herstellen. Anders gezegd: het politieke en economische beleid moest weer in gelijke tred lopen met het monetaire beleid. Europese landen zouden wederzijdse bemoeienis moeten accepteren op het vlak van begroting en sociale voorzieningen.

De vraag is ook in 2017 nog in hoeverre dat doel haalbaar is. De Duitse kredieten aan Griekenland, Merkels verantwoordelijkheid daarvoor tegenover de kiezer, en de eisen die Duitsland en Europa aan hun hulp stellen zijn niet van elkaar los te koppelen. Opmerkelijk is de suggestie van zowel De Waard als Rochtus dat voorzitter van het IMF Christine Lagarde het afgelopen jaar Merkels campagne uit de wind heeft gehouden door schimmig te zijn over de eisen die het IMF stelt aan een nieuw steunplan voor Griekenland. De voorwaarde van het IMF om bij te dragen aan nieuwe hulp voor Griekenland is altijd geweest dat eurolanden Griekse schulden kwijtschelden. Door in de afgelopen maanden deze eis te nuanceren, kon de kiezer Merkel niet verwijten belastinggeld te verkwanselen.

Goethe en Schiller

Dirk Rochtus, docent aan de KU Leuven, schetst Merkels politieke carrière in het licht van de moderne Duitse geschiedenis, beginnend bij Goethe en Schiller en hun ideaal van Duitsland als verzameling van Bildungsbürger. De liefde voor literatuur, muziek en filosofie zou de Duitser maken tot wie hij is. Dit gedachtegoed raakte gepolitiseerd en in 1914 richtte het Duitse oorlogsenthousiasme zich op de ‘Engelse marktkramersziel’ en de ‘Franse oppervlakkigheid.’ Het is een tendens die, zo beschrijft Rochtus in zijn informatieve, zij het wat schoolse boek, nog altijd herkenbaar is in de Duitse maatschappij. Een heel hoofdstuk wijdt Rochtus aan Duitse partijen en groeperingen rechts van het centrum, zoals de Burschenschaften, nationalistische studentenverenigingen, en de oorspronkelijk intellectuele aard van de AfD.

Oost-Duitsers gingen in ’89 iedere maandag de straat op om te protesteren voor vrijheid en democratie met de leus Wir sind das Volk. Die tekst werd gekaapt door Pegida-betogers, die eveneens op maandagavonden protesteren sinds de herfst van 2014. In haar Nieuwjaarsspeech aan het eind van dat jaar wees Merkel fijntjes op de misinterpretatie van de demonstranten: in 1989 was gestreden voor democratie en vrijheid voor iedereen, ongeacht gezindte of huidskleur.

Rochtus suggereert dat die overtuiging Merkel tot haar Wir schaffen das bracht. Niet emoties of Duitse beschavingsdrang deden Merkel de grenzen openstellen in september 2015, maar een juridische afweging: wie zonder papieren aan de grens komt om asiel aan te vragen, moet wettelijk, zonder aanzien des persoons, een kans krijgen.

In de DDR heeft Angela Merkel naar eigen zeggen twee dingen geleerd, en dat is zwijgen en andermans oneerlijkheid detecteren. Totale transparantie, welhaast een hedendaags imperatief, is aan Merkel niet besteed – het maakt vertrouwen overbodig. De lezer van deze twee boeken, en de kiezer op zondag, zal het daarmee moeten doen: geen open boek, niettemin integer (wéten we niet, vertrouwen we wel).