Koerden over referendum: wij willen niets meer met Irak te maken hebben

Ondanks zware druk uit het buitenland om er van af te zien, wil president Barzani van het autonome Iraaks-Koerdische gebied maandag een referendum over onafhankelijkheid laten doorgaan.

Foto Safin Hamed / AFP

Boven het voetbalstadion van Suleimaniya vliegen vijf helikopters met gigantische vlaggen van de Koerdische Regio, de driekleur met de stralende zon in het midden. Op donderdag zijn zo’n twintigduizend mensen uitgelopen om de Iraaks-Koerdische president Massoud Barzani te horen zeggen dat het referendum over onafhankelijkheid op 25 september echt doorgaat, wat de internationale gemeenschap daar ook van mag vinden.

Het publiek wordt op zijn wenken bediend. Er is jammer genoeg geen alternatief voor een referendum, zegt Barzani, een verwijzing naar het Brits-Amerikaans-Franse voorstel om te bemiddelen tussen Erbil en Bagdad over betere relaties. Barzani is er zeker van, zegt hij, dat de inwoners van Suleimaniya maandag ‘ja’ zullen zeggen tegen onafhankelijkheid.

Suleimaniya is de enige grote stad in Koerdistan waar volgens de opiniepeilingen de kans bestaat dat het ‘ja’ het niet haalt. Niet dat de Koerden hier tegen onafhankelijkheid zijn: het is het ‘nu even niet’-kamp dat hier goed scoort. Maar die zijn bij het voetbalstadion niet van de partij: activisten die wilden protesteren tegen het bezoek van Barzani werden donderdag preventief opgepakt.

Niets meer met Irak te maken

„Hij heeft gezegd wat wij wilden horen”, zegt Dler Kamal, een 39-jarige bakker uit Suleimaniya die met zijn familie is komen luisteren. „Wij willen dat het referendum doorgaat. Wij willen echt niets meer met Irak te maken hebben.” Zijn vrouw voegt eraan toe: „Het enige wat Irak ons heeft opgeleverd is oorlog.”

Het volstaat een bezoek te brengen aan het Amna Suraka-museum in Suleimaniya om te begrijpen wat zij bedoelt. Het museum is ondergebracht in een gebouw waar onder Saddam Hussein Koerdische activisten werden gefolterd.

Er is geen elektriciteit – zo goed geregeld is het in de Koerdische regio ook weer niet – en het duurt even voor de portier de generator aan de praat krijgt. Tijd genoeg voor drie oudere bezoekers om ons de Koerdische geschiedenis van de Ottomaanse tijd tot nu uit de doeken te doen.

Barzani’s hand schudden

Twee zijn Syrische Koerden – vluchtelingen die hier wonen. De derde is een Turkse Koerd die naar hier is gekomen „om het referendum mee te maken” en als het even kan Barzani’s hand te schudden.

De Koerdische geschiedenis is er een van verraad, zeggen de mannen, te beginnen met de opdeling van het Ottomaanse Rijk in 1919, waardoor de Koerden over vier landen verdeeld geraakten. En eindigend met de vorige Iraakse premier Nouri al-Maliki, „die IS Irak heeft binnengelaten met als enige doel om de Koerdische regio te verzwakken”,zegt Ahmad Mala Darwish, de Turkse Koerd.

Bekijk hieronder de video: hoe de Koerden keer op keer verraden worden:

Wanneer de elektriciteit terugkomt, floepen 4.500 lichtjes aan – eentje voor elk Koerdisch dorp dat door Saddam Hussein is vernietigd tijdens de Anfal-campagne in de jaren ‘80. Ze belichten 182.000 stukjes spiegel, eentje voor elk van de Koerdische slachtoffers van die campagne.

Portrettengalerij

Voor een museum is Amna Suraka erg up-to-date. Er is een hele zaal met foto’s van strijders van de YPG – de aan de Turks-Koerdische PKK gelieerde militie in Syrië – die gesneuveld zijn in de strijd tegen IS. Het museum verontschuldigt zich dat er niet zo’n portrettengalerij is voor de gesneuvelde peshmerga: de YPG neemt van elke strijder een foto voor het geval dat hij of zij gedood wordt; de Iraakse Koerden waren niet zo vooruitziend.

De wereld is bang dat het referendum tot nog meer oorlog gaat leiden. In de strijd tegen IS hebben de peshmerga en het Iraakse regeringsleger het voorbije jaar voorbeeldig samengewerkt. Maar de vrees was altijd dat na die strijd de oude rivaliteit tussen Koerden en Arabieren opnieuw de kop zou opsteken. Dat zou wel eens vroeger kunnen gebeuren dan gedacht.

Op donderdag lanceerden de Iraakse regeringstroepen het offensief tegen IS in Hawija, het laatste IS-bolwerk in Irak. Hawija ligt vlakbij Kirkuk, een stad die zowel door Bagdad als door de Koerden wordt geclaimd.

Gezien als provocatie

Dat het referendum ook in Kirkuk wordt gehouden wordt door Bagdad als een provocatie gezien, en de vrees is dat de Iraakse troepen en de shi’itische milities nabij Hawija zich bij de minste provocatie naar Kirkuk zullen haasten.

Bij het binnenrijden van Kirkuk staat op een rotonde een gigantisch standbeeld van een Koerdische peshmerga. Hij staat daar pas sinds juli en moet eraan herinneren dat het de Koerdische strijders waren die Kirkuk in 2014 hebben gered van IS, nadat het Iraakse leger het op een lopen had gezet.

„Wanneer wij tegen IS vechten is het westen onze vriend. Maar wanneer we onze democratische rechten willen uitoefenen in een referendum hebben wij plots geen vrienden meer”, zegt Jwan Hassan in haar woonkamer in Kirkuk.

Arabieren en Turkmenen

Hassan is lid van het provinciebestuur van Kirkuk voor de Islamitische Unie van Koerdistan, een partij die stevig in het ja-kamp staat. Eind augustus stemde zij mee voor het voorstel om het referendum over onafhankelijkheid ook in Kirkuk te organiseren. Haar Arabische en Turkmeense collega’s boycotten de stemming.

Voor Naz Taha, geboren in Suleymaniah, is een Koerdisch referendum een eerste stap naar zelfbeschikking. „We zijn het wachten op vooruitgang beu.”

„Wij wachten in Kirkuk al tien jaar om ons te kunnen uitspreken over onze toekomst”, zegt Hassan. „Toen het Koerdische referendum werd aangekondigd zagen wij een kans om eindelijk onze stem te laten horen.”

Hassan verwijst naar artikel 140 van de Iraakse grondwet van 2005. Die voorzag in een referendum waarin de bewoners van Kirkuk en andere betwiste gebieden zouden kunnen kiezen of zij bij de Koerdische regio dan wel bij Bagdad wilden horen. Het referendum moest uiterlijk in 2007 worden gehouden; het is er nooit gekomen.

Geen fonkelnieuwe winkelcentra

Die onzekerheid zie je in de straten van Kirkuk. Anders dan in Erbil, Suleimaniya of Dohuk zie je hier geen nieuwe appartementsgebouwen, geen fonkelnieuwe winkelcentra, geen Carrefour-supermarkt.

Koerdische vlaggen zijn er wel overal in de aanloop naar het referendum: liefst twee per lantaarnpaal. Twee maanden geleden was dat nog een halszaak. Toen de Koerdische gouverneur van Kirkuk de provincieraad liet stemmen over het hijsen van de Koerdische vlag op overheidsgebouwen was dat reden voor het Iraakse parlement in Bagdad om zijn ontslag te eisen.

„Iedereen wil Kirkuk hebben maar niemand vraagt wat Kirkuk zelf wil”, zegt Ismail Hadidi, Arabisch stamhoofd en gewezen parlementslid in Bagdad, in zijn woonkamer in Kirkuk.

Erfenis van Saddam Hussein

Hadidi hoopt tegen beter weten in dat het referendum alsnog wordt uitgesteld, of dat het doorgaat zonder Kirkuk. Het liefst zou hij zien dat Kirkuk zijn eigen regio wordt, „zodat het van iedereen blijft”.

De moeilijkheid is dat Kirkuk nog steeds gebukt gaat onder de erfenis van Saddam Hussein. Die betaalde destijds Arabieren uit het zuiden om naar Kirkuk te verhuizen. Zij staan bekend als de ‘10.000’ers’ omdat zij tienduizend oude dinars betaald kregen. Sommigen hebben na 2003 gebruik gemaakt van een oprotpremie om terug te keren, anderen zijn gebleven.

Onduidelijk is of de ‘10.000’ers’ mogen stemmen in het referendum. „Hen uitsluiten is fout: die mensen hebben hier een leven opgebouwd”, zegt Hadidi. Het doet er wellicht niet toe: de Arabische en Turkmeense partijen hebben opgeroepen om het referendum te boycotten, en onder de Koerden in Kirkuk haalt het ‘ja’ volgens één opiniepeiling meer dan negentig procent,

Economisch falen

In Suleimaniya is Shorsh Rasool er vast van overtuigd dat Barzani het referendum op het laatste moment zal uitstellen. „Hij heeft dit alleen gedaan om politiek kapitaal op te bouwen, en om de aandacht af te leiden van zijn economisch falen.”

Rasool is lid van het bestuur van Gorran (Verandering), een partij die in 2009 werd opgericht als tegenwicht voor de machtsdeling tussen de twee grote Koerdische partijen: Barzani’s KDP en de PUK van de nu ziekelijke Jalal Talibani. Gorran is samen met multimiljonair Shawsar Abdulwahid de drijvende kracht achter de ‘nu even niet’-campagne die een referendum op dit moment geen goed idee vindt.

„Het is heel moeilijk om een Koerd te vinden die niet voor onafhankelijkheid is”, zegt Rasool in het partijhoofdkwartier in een fraai bakstenen gebouw op een heuvel in Suleimaniya. „En een ‘nee’ in dit referendum is ook geen ‘nee’ tegen onafhankelijkheid. ‘Nee’ geeft de woede van de mensen weer en hun wantrouwen in hun leiders.”

Politici zijn miljonairs geworden

Onder het dubbele bestuur van de PDK en de PUK, zegt Rasool, „zijn de politici miljonairs geworden terwijl de levensstandaard van de gewone mensen stelselmatig achteruit is gegaan”.

Er zijn veel redenen voor de economische crisis die de Koerdische regio sinds 2014 meemaakt. De lage olieprijzen en de oorlog tegen IS zijn factoren. Maar meer nog is het de onafhankelijkheid van die olie die Koerdistan de nek heeft omgedaan, zegt Rasool.

„In plaats van een eigen economie te ontwikkelen heeft men de 17 procent van de Iraakse olie-inkomsten gebruikt om iedereen een baan bij de overheid te geven in ruil voor hun stemmen. In elk overheidskantoor in Koerdistan zitten vijf mensen een baan te doen die door één persoon kan gedaan worden. Toen de olieprijzen daalden, en Bagdad bovendien de geldkraan dichtdraaide uit protest tegen de rechtstreekse verkoop van olie door de Koerden aan Turkije was het geld op.”

Of Barzani is erin geslaagd is om de aandacht van die problemen af te leiden door het Koerdische nationalisme aan te wakkeren zal maandag blijken als het referendum doorgaat en het ‘ja’ wint.

Maar zelfs als hij het referendum op het laatste moment afblaast heeft Barzani gewonnen. „Als we de komende dagen een alternatief krijgen aangeboden dat de onafhankelijkheid van Koerdistan garandeert”, zei hij vorige dinsdag op een meeting in Erbil, „dan stellen we het referendum uit en vieren we op 25 september feest.”