Ook winst kan voor Merkel een domper zijn

Duitse verkiezingen

Voor Angela Merkel staat er zondag meer op het spel dan alleen een nieuwe ambtstermijn. Hoeveel kiezers zullen zich van de bondskanselier afwenden?

Een demonstrant houdt een bord omhoog bij een verkiezingsbijeenkomst van Angela Merkel, eerder deze week. Foto Axel Schmidt/Reuters

Dat het nog spannend zou worden bij de Duitse verkiezingen had Angela Merkel wel verwacht. Omdat de Duitse samenleving zo sterk gepolariseerd is, wordt het een hele zware campagne, zei ze in december tegen het CDU-partijcongres, dat haar met 89,5 procent van de stemmen herkoos als partijleider en kanselierskandidaat. „Jullie moéten, jullie moéten me helpen”, sprak ze bijna smekend tot haar partijgenoten.

Als Duitsland deze zondag naar de stembus gaat, staat er veel meer op het spel dan alleen de vraag of de christen-democraten weer de meeste stemmen halen en Merkel een vierde ambtstermijn krijgt. Al maanden wekken opiniepeilingen de indruk dat een royale overwinning van de bondskanselier te verwachten is. Uitdager Martin Schulz (SPD) worstelt zich door een moeizame campagne heen, waardoor veel sociaal-democraten de hoop op de overwinning al hebben opgegeven.

Maar zelfs voor de immer beheerste Merkel is dat nauwelijks een geruststelling. Ze weet dat veel kiezers pas op het laatste moment besluiten op welke partij ze hun stem uitbrengen. En ze weet ook dat ze een aanzienlijk deel van de kiezers, ook in haar eigen achterban, teleurgesteld heeft met haar besluit in 2015 om de grens niet te sluiten voor de honderdduizenden vluchtelingen die naar Duitsland kwamen.

Studio NRC

Hoe zien Duitsers hun land na twaalf jaar Merkel? Aan de vooravond van de verkiezingen reist correspondent Juurd Eijsvoogel langs plaatsen die belangrijk zijn geweest voor de bondskanselier en spreekt met kiezers. “We zijn al zo vaak bedrogen.”

Bij verkiezingsoptredens heeft Merkel afgelopen weken heel direct ondervonden hoe intens de weerstand is die ze oproept. Door aanhangers van de anti-immigratiepartij AfD en Pegida wordt ze uitgescholden, uitgefloten en opgewacht met borden met ‘Volksverrader’ en ‘Merkel moet weg’. Ze is zelfs met tomaten bekogeld. De AfD, groot geworden door de afkeer van Merkel en haar vluchtelingenpolitiek, herinnert heel Duitsland nu aan de chaotische dagen van de vluchtelingencrisis.

Het gaat goed met Duitsland, dus laten we zo doorgaan, is de centrale boodschap van Merkel. Ze presenteert zich als baken van ervaring en betrouwbaarheid in een onrustige wereld. Het gáát ook goed met de economie, en ze wórdt ook weer breed gewaardeerd – een opmerkelijke comeback. Maar tijdens de vluchtelingencrisis was ze de controle kwijt, zeggen niet alleen haar rabiate tegenstanders, maar ook twijfelende kiezers – dus is ze wel zo’n zekere factor?

Zondag gaat Duitsland naar de stembus. Correspondent Juurd Eijsvoogel maakte een ABC van de Duitse verkiezingscampagne: over Merkel, baby’s, Trump en de Pizza-connection.

Knappe campagne

Voor Merkel kan de vreugde over een overwinning danig getemperd worden als zondagavond blijkt dat meer kiezers zich van haar hebben afgewend dan was verwacht. Een grote domper zou ook zijn, voor haar en de andere partijen in het parlement, als de AfD haar entree in de Bondsdag maakt als de op twee of drie na grootste partij. Dat zou, zeker na recente radicaal-rechtse uitspraken van AfD-leiders, gezien worden als een nederlaag van het moderne Duitsland.

Spannend zijn de verkiezingen ook omdat volstrekt onduidelijk is met welke partijen Merkel straks een coalitie kan en wil vormen. En het maakt veel uit – voor Duitsland én Europa – of Merkel gaat regeren met de liberale FDP, met de Groenen, met allebei samen, of toch weer in een zogeheten Grote Coalitie met de sociaal-democratische SPD.

„De regeringsvorming wordt spannender dan de verkiezingen”, zei politicoloog Oskar Niedermayer onlangs in gesprek met buitenlandse journalisten. Niedermayer ziet vier mogelijke coalities – maar betwijfelt van alle vier of ze haalbaar zijn.

Studio NRC

De eerste optie is een coalitie van CDU/CSU met de FDP. De relatief jonge liberale partijleider Christian Lindner (38) heeft een knappe campagne gevoerd, waarin hij zijn partij presenteerde als eigentijds alternatief voor de bedaagde regeringspartijen. Hij waarschuwt voor dure compromissen in de Europese Unie. Maar hij heeft zich niet zó veel van Merkel verwijderd dat het samenwerking in de weg staat.

De vraag is alleen of CDU/CSU en FDP groot genoeg worden om samen een meerderheid hebben. En áls dat lukt, zal de FDP een hoge prijs voor regeringsdeelname vragen. De vorige keer dat de FDP met Merkel regeerde (2009-2013), straften de kiezers de liberalen zó hard voor hun compromissen dat ze de 5-procentsdrempel niet haalden en uit de Bondsdag verdwenen.

Niet eerder in de afgelopen twintig jaar was de besluiteloosheid van de Duitse kiezers zó kort voor de verkiezingen zó groot, schreef Juurd Eijsvoogel onlangs.

Jamaica-coalitie

Een andere optie is een coalitie met de Groenen. Daartegen zou Merkel vermoedelijk niet veel bezwaar hebben, maar haar conservatieve Beierse zusterpartij wél, en de linkervleugel van de Groenen ook. Bovendien is een meerderheid voor deze combinatie onwaarschijnlijk.

Weer een andere optie is dat CDU/CSU met zowel FDP als Groenen gaat regeren. Dit wordt de ‘Jamaica-coalitie’ genoemd, omdat de kleuren van de partijen (respectievelijk zwart, geel en groen) overeenkomen met die van de Jamaicaanse vlag. De inhoudelijke verschillen tussen FDP en Groenen zijn groot, over onder meer de Europese Unie, de vluchtelingen en milieu- en energiebeleid. Wat ook deze combinatie volgens Niedermayer bijzonder moeilijk maakt.

Rest voortzetting van de Grote Coalitie. Maar daar zullen de sociaaldemocraten weinig voor voelen, al helemaal niet als ze zondag een grote nederlaag lijden. Pas als alle andere alternatieven zijn afgevallen, kan de SPD-leiding proberen de basis ervan te overtuigen weer met Merkel in zee te gaan. Niedermayer: „De boodschap zal dan zijn: het moet, ook al wil je niet, want nieuwe verkiezingen zijn erger.”

Ook buiten Duitsland zijn de Bondsdagverkiezingen van belang. Nog vier jaar Merkel, wat zeggen de buren?