Recensie

Elf kritische verhalen over Duitsland en Europa

Diverse auteurs kijken met een scherp oog naar ons buurland en zien hoe het Duitsland van Merkel naar buiten is gericht.

Angela Merkel en de Franse president Emmanuel Macron. Foto Clemens Bilan/EPA

Het recente overlijden van oud-bondskanselier Helmut Kohl bracht weer eens in herinnering hoe moeizaam onze omgang met Duitsland tot voor kort was. Een openlijk anti-Duitse televisie-uitzending in Den Haag met Kohl zelf (1979), een nauw verholen verzet van premier Lubbers tegen het idee van een herenigd Duitsland (1989), de briefkaartenactie ‘ich bin wütend’ van meer dan een miljoen Nederlanders tegen de mishandeling van gastarbeiders in het Roergebied (1993), een Clingendael-enquête die suggereerde dat voor Nederlandse jongeren Duitsland het meest bedreigende land was (1993). Schadebeperking was toen hoogstnodig. Vanaf halverwege de jaren negentig werd hieraan door beide landen dan ook nijver gewerkt.

Twintig jaar later kunnen de betrekkingen nauwelijks beter zijn, vooral sinds de eurocrisis. Maar Duitsland is groter dan het Nederlandse zicht erop. Geen Duitsland zonder Europa tenslotte. En geen Europa zonder Duitsland.

In de onlangs door het Duitsland Instituut in Amsterdam gepubliceerde bundel De vleugels van de adelaar nemen diverse auteurs in elf bijdragen de Duitse stand van zaken kritisch op, veelal in Europees perspectief. Want bij alle vooruitgang is het niet alleen maar goud dat blinkt bij onze oosterburen. De hereniging is weliswaar een groot succes, maar daarmee is Duitsland nog geen herenigd land geworden, ook in het nieuwe, ‘spannende’ Berlijn niet. Daar gaat nog een generatie overheen.

Inmiddels heeft zo’n twintig procent van de Duitse bevolking enige buitenlandse wortels. Duitsland heeft zich naar de wereld toegekeerd, is opener en gekleurder geworden, maar gaat daar niet altijd gemakkelijk mee om. Zo bracht de vluchtelingencrisis niet alleen een Willkommenskultur, maar ook veel Duitse ‘smetvrees’ aan het licht.

Daarnaast heeft ondanks een strengere asielprocedure en een functionerende ‘Turkije-deal’ een nationalistische beweging voor het eerst sinds de oorlog vaste voet aan Duitse bodem gekregen. De Alternative für Deutschland (AfD) zal bij de komende bondsdagverkiezingen misschien niet meer dan tien procent van de stemmen krijgen, maar draagt wel degelijk bij aan een verscherpt maatschappelijk debat. En hoewel Merkels CDU de verkiezingen hoogstwaarschijnlijk zal winnen, is haar Beierse zusterpartij CSU duidelijk door het populistische virus aangestoken.

Dankzij Angela Merkel is het eurosysteem stukken steviger geworden

Intussen heeft het stemmenverlies aan rechts die andere volkspartij, de sociaaldemocratische SPD, onmiskenbaar verzwakt. Grote vraag is dan ook of nieuwe migratiegolven Duitslands stabiliteit intact zullen laten. Dat is niet alleen een Duits probleem, maar tevens een zaak van Europa.

In De vleugels van de adelaar behandelt historicus Hanco Jürgens de Duitse discussie over immigratie op inzichtelijke wijze, maar laat het Europese perspectief buiten beschouwing. Terwijl juist Duitsland niet lang zonder een samenhangend Europa kan. Voor een beheerste omgang met het migratievraagstuk heeft het dringend behoefte aan een veel beter functionerend Europees asielsysteem: een sluitende bewaking van de buitengrens, een eerste selectie in de regio, en een rechtvaardige verdeling van vluchtelingen over de lidstaten.

Eurocrisis

Over de eurocrisis laat de bundel twee geluiden horen. Eerst maakt oud-directeur van de Nederlandsche Bank André Szasz (1932-2017) glashelder waarom de euro er niet had mogen komen zolang de komst van de Europese munt lijnrecht indruiste tegen het economisch verstand. Die economische ratio was onder meer in Duitsland wel sterk aanwezig, maar werd opzij geschoven door het politieke argument van de verdere inbedding van het herenigde Duitsland in het verenigde Europa.

Volgens Szasz had de euro eventueel kunnen lukken als die was ondergebracht in een politieke unie, maar daar voelde met name Frankrijk niet voor. Het gevolg daarvan was dat de euro onvoldoende een gezamenlijk gedragen munt is geworden, wat alleen maar tot instabiliteit kan leiden.

Michèle de Waard, oud-correspondent van deze krant, maakt in haar artikel echter duidelijk dat Duitsland weliswaar heeft bijgedragen aan de instabiliteit van de euro, maar dat het sinds het begin van de eurocrisis zijn leven probeert te beteren. Dankzij Angela Merkel is het eurosysteem stukken steviger geworden. Zonder haar zou het economisch herstel bovendien veel zwakker zijn geweest.

De euro is dus nog niet in veilige haven beland, maar wel op weg daarheen. Een belangrijke voorwaarde daarvoor is, zo verklaart historicus Luuk van Middelaar in zijn bijdrage, herstel van de Frans-Duitse samenwerking. In een politiek-historisch essay legt hij uit hoe Frankrijk en Duitsland tot elkaar (en Europa tot hen) veroordeeld zijn, maar ook dat hun verschillende geaardheid dit proces ingewikkeld en soms onnavolgbaar maakt. Duitsland vertrouwt zijn eigen politiek niet en zet daarom in op het formuleren van regels en het bouwen van een evenwicht. Frankrijk vertrouwt juist te veel op zijn eigen politiek vernuft, handelt bij gebeurtenissen vooral impulsief, en ziet regels niet als eind- maar als startpunt van het politieke spel. Hoe onmisbaar de Frans-Duitse as ook is geweest, toch maakt Van Middelaar duidelijk dat hun compromissen tot een institutioneel moeilijk leesbare Europese constructie hebben geleid.

Intussen heeft de verzwakking van Frankrijk Duitsland ongewild een leidersrol bezorgd. Mogelijk kan president Macron Frankrijk over zijn onzekerheden heen helpen, ook door succesvolle binnenlandse hervormingen. Een zelfbewuster Frankrijk is tenslotte onmisbaar voor het Europese evenwicht. Dit zou Duitsland immers kunnen stimuleren verder in Europa te investeren. De vleugels van de adelaar moeten deze last kunnen dragen.