Recensie

Rembrandt als navolger en voorbeeld

Met een ruime selectie toont Museum Boijmans Van Beuningen de veelzijdigheid van etsen van Rembrandt uit de eigen collectie.

Een leeuwenkop in clair-obscur: omkranst door een oplichtende grijze haardos en volle baard, kijkt het donkere gezicht van Adriaan Jacob Domela Nieuwenhuis (1850-1935) ons aan. Het Rembrandteske fotoportret van de rentenier en kunstverzamelaar sluit mooi aan bij de tentoonstelling van een zo’n zestig etsen van die oude meester. Ze zijn afkomstig uit de collectie die Domela Nieuwenhuis naliet aan Museum Boijmans Van Beuningen. Voor het eerst toont het museum daarmee een ruime keuze van prenten van Rembrandt uit de eigen verzameling.

Experimenten met licht

Met de presentatie van de recentelijk geconserveerde bladen beoogt het museum zowel het grafische vakmanschap van de kunstenaar, als de veelzijdigheid van het eigen bezit te tonen. Beroemde prenten zijn erbij, zoals de bijna veertig centimeter hoge voorstelling uit de passie van Christus, die bekend staat onder de titel De drie kruisen. De drukbevolkte, theatrale scène contrasteert met bijvoorbeeld een veel intiemere voorstelling van de heilige Hiëronymus, die rustig zit te lezen in een zonovergoten landschap met huisjes en de leeuw die volgens de legende zijn vaste metgezel was. Elk op zijn eigen manier zijn beide prenten echter producten van de experimenteerdrift in techniek en lichtval die veel van Rembrandts prenten kenmerkt. Voortdurend lijkt de kunstenaar op zoek te zijn naar nieuwe effecten: nu eens door het hanteren van de ‘droge naald’ die een fluwelig effect geeft aan de lijn die in de koperplaat wordt gekrast, dan door het gebruik van fijn Japans papier of juist ruw inpakpapier.

Rembrandts voorgangers

De manier waarop Rembrandt, die zelf een fervent verzamelaar was, zich verstaat tot werk van voorgangers zoals Albrecht Dürer en Lucas van Leyden, komt in de expositie op verschillende plaatsen naar voren. Een kleumend boertje dat het, blijkens een bijschrift, ‘vinnich kout’ vindt, en zijn tegenhanger die juist geniet van het zonnetje, zijn geïnspireerd op prenten van de Duitse graveur Sebald Beham. Rembrandts ets van de Kruisafneming van Christus gaat terug op een prent naar Rubens die ernaast hangt. En enkele lieflijke landschappen met Hollandse boerderijen die naar de werkelijkheid lijken te zijn geobserveerd, zijn voorzien van rotsformaties in de achtergrond die de kunstenaar alleen uit werk van collega’s zal hebben gekend.

Ook blijkt hoe Rembrandt zelf een inspiratiebron vormde, en niet alleen voor tijdgenoten. Bij het rijtje zelfportretten is er één waarin zijn ogen spieden vanuit de schaduw van zijn baret. Het dramatische lichtdonker contrast weerspiegelt zich in de foto van de vroegere eigenaar van de prent, A.J. Domela Nieuwenhuis.