Recensie

Liefde ontluikt even onhandig als erudiet

Door haar sociale ongemakken belandt een kind van Turkse immigranten in de VS in even hopeloze als geestige situaties. Zelf smacht ze intussen naar haar onbereikbare klasgenoot Ivan.

Elif Batuman in 2015 Foto Basso Cannarsa/HH

Selin Karadag, kind van Turkse immigranten in de VS, worstelt zich midden jaren negentig door haar eerste jaar aan Harvard en aansluitend door een zomer in Hongarije om dorpskinderen Engels te leren. Ze komt in Oost-Europa terecht door haar Hongaarse klasgenoot in de beginnerscursus Russisch, Ivan. Selin is hopeloos verliefd op hem, maar te onhandig, onthecht en intellectueel om er werkelijk iets mee te doen.

De Amerikaanse Elif Batuman (1977), die veel overeenkomsten met haar hoofdpersonage vertoont, debuteerde in 2010 met De bezetenen. Avonturen in de Russische literatuur, dat net als deze roman een boek is over boeken. Ze zat vast met haar tweede boek en keerde terug naar een onafgemaakt werk uit haar studententijd; een roman die na twee decennia vanzelf veranderd was in een historische roman.

De jaren negentig – na de val van de Muur en vóór 9/11 het decennium van het einde van de geschiedenis – wordt in deze roman, het nu vertaalde De idioot, getoond als een historische periode. Mensen bellen vanuit een telefooncel naar vaste huistelefoons, spreken antwoordapparaten in en gebruiken papieren stadskaarten. De discman is iets nieuws. Maar het grootste verschil is natuurlijk dat dit het moderne westerse leven is van vóór de smartphone. Het begin van die revolutie is al ingezet door de introductie van e-mail voor dagelijks gebruik, maar de vraag of aardbeien aan bomen of struiken groeien, wordt nog beslist door de gesprekspartner met de grootste overtuiging van zijn eigen gelijk – doorgaans niet Selin – en niet door even snel te googlen. Het is dan ook geen toeval dat e-mail de verlegen Selin in staat stelt contact te leggen met Ivan. Dit dwingt de lezer na te denken over hoe veel technologische ontwikkelingen in de afgelopen twintig jaar hebben veranderd in de liefde, of juist niet.

Verlammend sociaal ongemak

De idioot is bijzonder geestig, hardop-lachen-met-verbaasde-blikken-van-omstanders-grappig. Bijvoorbeeld wanneer Selin een begroeting van een bekende op straat niet meer kan beantwoorden omdat ze na lang denken niet weet wat te zeggen. Of de onschuldige, maar bizarre avonturen waar ze in Hongarije in terechtkomt doordat ze niet weet hoe beleefd te weigeren. Batumans humor is een origineel mengsel van highbrow-referenties (negentiende-eeuwse Russen, obscure taalweetjes en filosofie) en een scherp oog voor alledaagse details en verlammend sociaal ongemak. Veelzeggend is bijvoorbeeld dat Selin Dostojewski doorgaans gênant melodramatisch vindt terwijl het Ivans grote held is, wat leidt tot het zoveelste ongemak en onbegrip tussen de steeds-net-niet-geliefden. De verwijzing naar Dostojewski in de titel moet dan ook met een flinke korrel zout worden genomen.

Hyperzelfbewustzijn

De ongemakkelijke en onbevredigende relatie tussen Selin en Ivan lijkt aanvankelijk wat al te lang uitgerekt te worden. Anderzijds: wie kent niet zo’n eerste liefde? Een liefde die terwijl ze duurt van absoluut levensbelang is door jeugdig hyperzelfbewustzijn en onervarenheid, maar achteraf niet meer blijkt te zijn dan een serie hoogdravende mails en onhandige ontmoetingen.

Uiteindelijk vindt de meeste actie plaats in het hoofd van Selin. Er is echter één aspect in het leven waar ze wel onverklaarbaar veel vertrouwen in heeft, en dat is dat ze schrijfster zal worden. Voordat Selin naar de universiteit ging, las ze boeken omdat ze er, net als haar moeder, van overtuigd is dat boeken een bepaalde bedoeling hebben en dat je die boodschap kan vatten of niet. Op de universiteit hebben haar professoren het daarentegen uitsluitend over context, zoals bijvoorbeeld de verdeling van welvaart in de tijd van Tolstoj. Het láátste waar ze het over willen hebben, lijkt zoiets banaals als de betekenis van een roman.

Linguïstiek

Daarom concentreert Selin zich in haar zoektocht naar betekenis maar op nieuwe talen en volgt ze vakken linguïstiek en logica. Al snel beseft ze echter dat die vakgebieden uiteindelijk niet meer kunnen zeggen over het leven dan literatuur.

Net als Batuman bekijkt haar hoofdpersonage Selin het leven via de talloze romans die ze leest en de diverse talen die ze spreekt. En hoewel kennis van talen en literatuur haar kijk op de wereld verdiepen, kan het nooit een vervanging zijn voor ervaring.

Het is natuurlijk onvermijdelijk dat een roman met een lezer als hoofdpersoon, geschreven door een al even erudiete schrijfster, zich zeer bewust is van zijn of haar eigen medium. In Hongarije vergelijkt Selin haar leven met Oorlog en vrede: er verschijnen steeds weer, kort, nieuwe karakters met onuitsprekelijke namen, terwijl zijzelf liever met Ivan, over de love interest van het verhaal wil praten. Tegelijkertijd beseft ze dat die karakters helemaal niet overbodig zijn, dat ze misschien wel een even belangrijk onderdeel van haar verhaal vormen. Liefde is interessant – én grappig én pijnlijk – in handen van de juiste schrijfster, maar zowel in het leven als in romans uiteindelijk bij lange na niet het enige wat van belang is voor jonge, ambitieuze vrouwen.