De canon van Nederland

De Canon van Nederland vormt de leidraad van de permanente expositie die vanaf nu te zien is in het Openluchtmuseum in Arnhem. De Canon zoals die hieronder te lezen is, is op verzoek van de regering opgesteld door een commissie onder leiding van de historicus Frits van Oostrom.

Kinderen kijken rond tijdens de presentatie van de Canon van Nederland in het Openluchtmuseum in Arnhem. Foto Robin van Lonkhuijsen/ANP

Hunebedden - Vroege landbouwers

Hoe ze het deden weet niemand, maar de eerste landbouwers in deze streken wisten loodzware keien te versjouwen om er graven mee te bouwen. ‘Hunebedden’ heten die, en ze zijn zo’n vijfduizend jaar oud. Je kunt ze zien in Drenthe, Groningen, Noord-Duitsland en Denemarken.

De Romeinse lines - op de grens van de Romeinse wereld

Dwars door het huidige Nederland, langs de Rijn, liep tweeduizend jaar geleden de noordelijke grens (limes) van het immense Romeinse Rijk. Om
de limes te bewaken, bouwden Romeinen hier wachttorens en legerkampen. Rond de grens liggen veel overblijfselen in de grond.

Willibrord - Verbreiding van het christendom

Heidenen waren het, de Friezen die rond 700 in de kustgebieden woonden. Christenen probeerden hen tevergeefs te bekeren, totdat de Engelse monnik Willibrord zich in Utrecht vestigde. Met zijn missionarissen haalde hij veel Friezen de kerk binnen, al bleef een deel bij het oude geloof.

Karel de Grote - Keizer van het avondland

Door voortdurend oorlog te voeren, wist Karel de Grote rond 800 een groot deel van Europa te onderwerpen. Het huidige Nederland viel ook onder hem. Om zijn gigantische rijk te besturen, gebruikte Karel vazallen, die gebieden ‘in leen’ kregen en moesten helpen die te beheren.

Hebban olla vogala - Het Nederlands op schrift

Hebben alle vogels nesten begonnen behalve ik en jij’, schreef een Vlaamse monnik rond 1100 in het Nederlands van zijn tijd: ‘Hebban olla vogala nestas hagunnan hinase hic anda thu’. De monnik testte zo zijn pen. Zijn krabbel is een van de oudste geschreven zinnetjes in het Nederlands.

Floris V - Een Hollandse graaf en ontevreden edelen

Op zijn tweede werd hij graaf van Holland, in 1256: Floris V. Als volwassene vergrootte hij zijn gebied, onder andere door Amsterdam in te lijven. Maar zijn ondergeschikten bleek hij niet de baas. Drie van hen ontvoerden hem en sloegen hem dood met hun zwaarden.

De Hanze - Handelssteden in de Lage Landen

Pittoreske stadjes als Zwolle, Kampen en Deventer waren in de late Middeleeuwen voorname handelssteden. Ze waren lid van de Hanze, aanvankelijk een samenwerkingsverband van kooplieden en vanaf 1356 van steden. Dat was gunstig voor de handel. In de zestiende eeuw viel het Hanzeverbond uit elkaar.

Erasmus - Een internationaal humanist

Een kritische geest én een verzoener, dat was de zestiende-eeuwer Desiderius Erasmus. Hij had commentaar op de katholieke kerk maar bleef die trouw, ook toen protestanten zich ervan losmaakten. Hij was een invloedrijk ‘humanist’, een kenner van de klassieken. Zijn bekendste werk: Lof der zotheid.

Karel V - De Nederlanden als bestuurlijke eenheid

Net als zijn naamgenoot Karel de Grote lijfde Karel V een groot deel van Europa bij zijn rijk in. Voor de Nederlanden (vanaf 1515 onder zijn bewind) had hij grootse plannen: ze moesten van een los allegaartje veranderen in een eenheid. Dat leidde tot verzet.

De Beeldenstorm - Godsdienststrijd

De katholieke kerk was de enige echte kerk, vonden Karel V en zijn zoon en opvolger Filips II. Protestanten vonden zij ketters, die vervolgd moesten worden. In 1566 leidde dat tot hevige rellen, waarbij protestanten hun woede koelden op de versieringen in kerken en kloosters.

Willem van Oranje - Van rebelse edelman tot Vader des Vaderlands

‘De Vader des Vaderlands’ heet hij: Willem van Oranje, een hoge edelman die ruzie kreeg met Filips II. Uit het verzet tegen politiek en de kettervervolgingen van Karel en Filips ontstond een opstand, die Willem leidde. In 1584 werd hij vermoord door Balthasar Gerards.

De VOC - Overzeese expansie

Peper, thee, porselein: het kwam uit ‘de Oost’. Europeanen ontdekten een zeeroute naar Azië en haalden er allerlei kostbaarheden vandaan. Nederlanders wilden meeprofiteren en richtten in 1602 de Verenigde Oostindische Compagnie op, die een belangrijke handelsmacht werd maar daarvoor wel veel geweld nodig had.

De Beemster - Nederland en het water

Begin zeventiende eeuw was de Beemster nog een groot meer. Tot een groepje Amsterdamse notabelen besloot het met 43 molens droog te leggen, zodat boeren er voedsel konden verbouwen. Sindsdien is de Beemster een symbool voor de manier waarop Nederlanders hun land zelf hebben ingericht.

De grachtengordel - Stadsuitbreidingen in de 17e eeuw

Amsterdam groeide in de zeventiende eeuw als kool en kon zijn inwoners niet kwijt. Daarom kwam er een stadsuitbreiding, met als bekendste onderdeel de grachtengordel. Aan de brede grachten en de statige huizen is de bloei van Amsterdam in de Gouden Eeuw nog steeds zichtbaar.

Hugo de Groot - Pionier van het moderne volkenrecht

De Franse koning noemde hem ‘het wonder van Europa’. Hugo de Groot was een briljant jurist en legde de basis van het Volkenrecht. Zijn politieke vijand prins Maurits zette hem in 1619 gevangen op Slot Loevestein. De slimme De Groot wist te ontsnappen in een boekenkist.

De Statenbijbel - Het boek der boeken

De Bijbel is er voor iedereen, niet alleen voor geestelijken, vonden protestanten. Er moest een betrouwbare bijbelvertaling komen in de taal van het volk. In 1626 begonnen vertalers daarom aan de Nederlandse Statenvertaling, die hier eeuwenlang de belangrijkste bijbelversie bleef.

Rembrandt - De grote schilders

Er is ooit berekend dat in de Gouden Eeuw ruim vijf miljoen schilderijen zijn gemaakt. De Republiek was een land van schilders. Ook gewone burgers hadden thuis schilderijen hangen. De beroemdste 17e-eeuwse schilder is Rembrandt. Zijn bekendste schilderij de Nachtwacht stamt uit 1642.

De Atlas Major van Blaeu - De wereld in kaart

Nieuwe, net-ontdekte werelden lagen open in de zeventiende eeuw en de interesse daarvoor was groot. In de welgestelde Republiek was vraag naar luxe en gedetailleerde wereldkaarten, zoals vader en zoon Blaeu die maakten, waaronder de beroemde Atlas Major uit 1662.

Michiel de Ruyter - Zeehelden en de armslag van de Republiek

Hij leidde een van de brutaalste militaire acties ooit: de tocht naar Chatham aan de Theems in 1667, om werven en schepen van de Engelsen te vernietigen, in het hol van de leeuw. Het plan lukte. Zeelieden hadden wereldwijd groot ontzag voor De Ruyters vloot.

Christiaan Huygens - Wetenschap in de Gouden Eeuw

Hij vond het slingeruurwerk uit, was een belangrijk wiskundige en zag als eerste de ringen rond Saturnus: de briljante Christiaan Huygens. Hij was een van de wegbereiders van de moderne wetenschap, die in zijn tijd in West-Europa ontstond.

Spinoza - Op zoek naar de waarheid

God is hetzelfde als de natuur. Hij is geen vader in de hemel. Voor zeventiende-eeuwers was deze boodschap van Spinoza schokkend. Maar de vrijdenker kreeg ook veel aanhangers, die zich net als hij vergaand los maakten van filosofische en theologische tradities.

Slavernij - Mensenhandel en gedwongen arbeid

Meer dan een half miljoen slaven vervoerden Nederlanders van de West-Afrikaanse kust naar de Nieuwe Wereld, waar een keihard bestaan wachtte. De slaven moesten voor niets de katoen, tabak en suiker verbouwen waar Europese handelaren goud geld aan verdienden. In 1863 werd de slavernij afgeschaft.

Buitenhuizen - Rijk wonen buiten de stad

Amsterdam kon in de zeventiende en achttiende eeuw enorm stinken, vooral in de zomer. Rijkelui ontvluchtten dan de drukke stad en gingen naar hun buitenhuizen. Er staan er nu nog veel langs de Vecht. De rijkdom van die tijd druipt ervan af.

Eise Eisinga - De Verlichting in Nederland

Het was 1774 en Friesland vreesde het einde der tijden: de aarde zou gaan botsen met een andere planeet. Amateur-astronoom Eise Eisinga berekende dat dat niet kon en bouwde, als een echte Verlichter, in zijn huis een planetarium zodat iedereen kon zien hoe het zat.

De Patriotten - Crisis in de Republiek

De Republiek ging ten onder en dat kwam door de heerschappij van de stadhouder. Dat vonden tenminste de patriotten, die gegrepen waren door de verlichtingsidealen vrijheid, gelijkheid en broederschap. In 1795 kregen ze hulp uit Frankrijk, waar in 1789 de revolutie was begonnen. De stadhouder werd voor altijd verjaagd.

Napoleon Bonaparte - De Franse Tijd

De vrijheid onder de Fransen viel tegen. Frankrijk trok steeds meer macht naar zich toe. Keizer Napoleon benoemde eerst zijn broer Lodewijk tot koning en lijfde daarna het land bij Frankrijk in. In 1813 werd Napoleon verslagen. Nederland was weer onafhankelijk.

Koning Willem I - Het koninkrijk van Nederland en België

De Nederlanden waren twee eeuwen een Republiek geweest, in een tijd dat koninkrijken de norm waren. Maar na de revolutionaire tijd met zijn democratische idealen werd Nederland (tot 1830 inclusief het huidige België) een koninkrijk. De zoon van stadhouder Willem V werd Koning Willem I.

De eerste spoorlijn - De versnelling

Zou dat wel goed gaan, met zoveel lawaai en zo’n hoge snelheid? In de negentiende eeuw riep de komst van de trein veel verzet op. Maar hij kwam er en maakte het leven veel sneller. Hij verbond alle delen van het land en hielp de industrie ver vooruit.

De Grondwet - De belangrijkste wet van een staat

Lang konden de Oranjes niet van hun nieuwe koninklijke macht genieten. In 1848 ondertekende Willem II een grondwet die zijn invloed sterk beperkte. Minder macht voor de koning en meer voor kabinet en parlement: de grondwet van 1848 wordt het begin van onze democratie genoemd.

Max Havelaar - Aanklacht tegen wantoestanden in Indië

Het lijvige boek Max Havelaar van Multatuli, het pseudoniem van Eduard Douwes Dekker, is één grote aanklacht. Als ambtenaar in Nederlands-Indië zag hij hoe Nederlanders de inheemse bevolking uitbuitten. Zijn boek werd een bestseller en voedde het verzet tegen het kolonialisme.

Verzet tegen kinderarbeid - De fabriek uit, de school in

Kinderen waren goedkoop. Fabriekseigenaren hadden ze daarom graag als personeel. Naarmate het aantal fabrieken toenam, groeide ook het verzet tegen kinderarbeid. In 1874 verbood het Kinderwetje van Van Houten kinderarbeid tot twaalf jaar. Vanaf 1900 moesten alle kinderen van zeven tot twaalf jaar naar school.

Vincent van Gogh - De moderne kunstenaar

Hij is het toonbeeld van de geniale kunstenaar. Tijdens zijn leven had vrijwel niemand oog voor zijn radicaal-vernieuwende manier van schilderen. Hij voelde zich eenzaam en onbegrepen. Pas na zijn zelfmoord kreeg hij succes en nu vergapen miljoenen zich aan zijn schilderijen.

Aletta Jacobs - Vrouwenemancipatie

Waar zouden Nederlandse vrouwen zijn zonder Aletta Jacobs? Zij was de eerste vrouw die in de negentiende eeuw toegang kreeg tot de universiteit en arts werd. Als boegbeeld van de eerste feministische golf streed zij bovendien voor kiesrecht voor vrouwen, dat er in 1919 kwam.

De Eerste Wereldoorlog - Oorlog en neutraliteit

In nauwe loopgraven, met de vijand vlakbij, vochten soldaten in de Eerste Wereldoorlog voor hun leven. Ze kwamen bij honderdduizenden om. Nederland was neutraal, dus de grootste gruwelen bleven de inwoners bespaard. Maar ook hier werd voedsel schaars en de werkloosheid hoog.

De Stijl - Revolutie in vormgeving

Goede kunst is recht en hoekig, vond de internationaal invloedrijke kunstenaarsgroep De Stijl, met leden als Rietveld en Mondriaan. Een kunstenaar moest de harmonie van het universum weergeven met primaire kleuren, wit, zwart en grijs en met gebruik van rechte lijnen.

De crisisjaren - Samenleving in depressie

In 1935 waren bijna 600.000 van de acht miljoen Nederlanders werkloos. Tijdens de crisis was de armoede groot, en de regering had geen oplossing. Werklozen kregen een minimale uitkering. Ze moesten bovendien ‘stempelen’, zodat ze niet stiekem geld konden verdienen naast de steun van de staat.

De crisisjaren - Samenleving in depressie

In 1935 waren bijna 600.000 van de acht miljoen Nederlanders werkloos. Tijdens de crisis was de armoede groot, en de regering had geen oplossing. Werklozen kregen een minimale uitkering. Ze moesten bovendien ‘stempelen’, zodat ze niet stiekem geld konden verdienen naast de steun van de staat.

De Tweede Wereldoorlog - Bezetting en bevrijding

Op 10 mei 1940 kwam een einde aan onze neutraliteit. Duitsland bezette Nederland. Honderdduizend Joden werden afgevoerd naar concentratiekampen. Sommige Nederlanders verzetten zich, maar de meesten waren passief anti-Duits. In de Hongerwinter 1944-1945 stierven tienduizenden mensen.

Anne Frank - De Jodenvervolging

Wie wil weten hoe het was om Joods te zijn in de Tweede Wereldoorlog, moet het dagboek van Anne Frank lezen. Met haar familie en nog vier anderen verborg ze zich in Amsterdam. Helaas werden ze ontdekt en Anne stierf in een concentratiekamp.

Indonesië - Een kolonie vecht zich vrij

De Tweede Wereldoorlog was maar net voorbij, toen Nederlandse mannen naar Indonesië werden gestuurd om daar de onafhankelijkheid de kop in te drukken. ‘Politionele acties’ haalden weinig uit. De Indonesiërs waren en bleven onafhankelijk. In 1949 erkende Nederland dat ook.

Willem Drees - De verzorgingsstaat

Zijn zuinigheid maakte ‘vadertje Drees’ populair. Het verhaal gaat dat zijn vrouw hoog Amerikaans bezoek alleen thee met een mariakaakje aanbood. Tegelijkertijd bouwden de naoorlogse kabinetten waarvan hij premier was de gulle verzorgingsstaat op, met bijvoorbeeld de AOW voor alle ouderen.

De watersnood - De dreiging van het water

De Deltawerken zijn over de hele wereld bekend. Ze zijn gebouwd om een rampnacht als in 1953 te voorkomen. In Zeeland, Zuid-Holland en West-Brabant begaven de dijken het onder een grote storm. 1.836 mensen kwamen om, 200.000 hectare land overstroomde.

De televisie - De doorbraak van een massamedium

Hij is niet meer uit onze huiskamers weg te denken: de televisie. Vanaf 1948 promootte Philips hem in Nederland en in de loop van de jaren ‘50 veroverde hij zijn plaats in het gezin. Met een steeds groeiend aantal zenders werd onze blik op de wereld verbreed.

De haven van Rotterdam - Poort naar de wereld

Bij Rotterdam komt de hele wereld Nederland binnen, om verder doorgevoerd te worden naar het Europese achterland. Nederland leeft voor een groot deel van de handel en Rotterdam is de belangrijkste spil, als een van de grootste havens van de wereld.

Annie M.G. Schmidt - Tegendraads in een burgerlijk land

Ze leerde kinderen om eigenwijs te zijn en gaf kritiek op de burgerlijkheid. Met boeken als Jip en Janneke en Pluk van de Petteflet veroverde Annie M.G. Schmidt Nederland. Iedereen luisterde in de jaren ‘50 naar haar radioserie De familie Doorsnee.

Suriname en de Antillen - Dekolonisatie van de West

Indonesië vocht zich na de oorlog vrij, maar Suriname en de Nederlandse Antillen bleven nog lang bij Nederland horen. Suriname werd in 1975 onafhankelijk. Vele duizenden Surinamers en Antillianen wonen in Nederland en hebben het aanzien van het land gekleurd.

Srebrenica - De dilemma’s van vredeshandhaving

Hoe heeft het zo mis kunnen gaan? Terwijl Nederlandse militairen de Bosnische enclave Srebrenica moesten bewaken, vielen Servische troepen binnen en vermoordden alle mannen, zeker zevenduizend. Na een onderzoek van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie trad het kabinet Kok in 2002 af vanwege de affaire.

Veelkleurig Nederland - De multiculturele maatschappij

Aan het begin van de twintigste eeuw was Nederland nog vrijwel helemaal blank. Nu is dat heel anders. Nieuwe Nederlanders uit de hele wereld, met andere religies en gebruiken, drukken hun stempel op het land. Dit brengt ook discussie met zich mee.

De gasbel - Een eindige schat

Bij het Groningse Slochteren zat een onvoorstelbare hoeveelheid van drieduizend miljard kubieke meter gas in de grond. Een zegen voor de Nederlandse economie: iedereen kookt en stookt erop en de Nederlandse staat verdient er goed aan. Maar wat moet Nederland als de bel opraakt?

Europa - Nederlanders en Europeanen

Geen geld meer wisselen tijdens de vakantie. Sinds 2002 heeft Europa de euro. Het begon allemaal in 1951 met de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal, waar ook Nederland lid van werd. Sindsdien is ‘Europa’ steeds verder uitgebreid, hetgeen ook leidt tot discussie.