Opinie

Rutte moet inschikkelijke Merkel risico’s van meer Europa tonen

De Duitse neiging compromissen in Europa te sluiten brengt risico’s voor de eurozone mee die vaak onderbelicht blijven, schrijft . Het is de taak van een klein land als Nederland die helder te benoemen.

Illustratie Hajo

Hoeveel invloed heeft Nederland in Europa? Een onderhandelaar in Brussel zei het eens zo: „Nederland onderhandelt goed mee tot tien minuten voor de wedstrijd, daarna tellen de echte machtsverhoudingen.” Of we het willen of niet, het machtscentrum bestaat uit Duitsland en Frankrijk. En Nederland is nu eenmaal van Duitsland afhankelijk. Dat is des te prangender nu gesproken wordt over een window of opportunities om door te pakken en de eurozone te verdiepen.

Wie niet sterk is moet slim zijn. Onze invloed hangt af van de mate waarin wij Europese politici, en vooral Duitsland, een spiegel kunnen voorhouden over wat er op het spel staat. Duitsland en Nederland delen belangen in de EU: een euro gebaseerd op regels, onafhankelijk toezicht, een onafhankelijke ECB en de no-bail-out-regel, die verbiedt dat landen elkaars schuld overnemen. Dit heet ook wel: het ‘Duitse Europa’.

De tragiek voor Nederland is echter dat Duitsland altijd compromissen sluit met Frankrijk, waar Nederland liever een rechte rug ziet. En als Duitsland omgaat moet Nederland wel mee. Duitsland voelt, terecht, verantwoordelijkheid om EU en eurozone bijeen te houden. Het heeft rationale overwegingen om inschikkelijk te zijn. En er is de schaduw van de wereldoorlogen. Maar het maakt Duitsland ook een wankelmoedige partner die een ‘Europees Duitsland’ wil zijn. Nederland wil echter het ‘Duitse Europa’, liever dan dat Duitsland het zelf wil.

Achteraf blijken Duitse compromissen soms behoorlijk naïef. De euro kwam er, zelfs voor landen die er niet rijp voor waren. De no-bail-out-regel bleek erg rekbaar. Italië loopt decennia achter bij de doelen waarvoor het getekend heeft. De ECB heeft haar mandaat ver opgerekt, en het onafhankelijke toezicht geldt volgens Europese Commissiepresident Juncker niet voor Frankrijk „omdat het Franrijk is”. Tekenend: in 2010 zag Merkel na Franse druk af van automatische sancties bij het overtreden van de euroregels die Nederland én Duitsland wensten.

Nederland moet de gevolgen en gevaren van Europese compromissen inzichtelijk maken

Nu staat verdiepte integratie op het menu. Macron heeft al voorstellen gedaan en komt na de Duitse verkiezingen van 24 september met een nieuwe Europese agenda. Merkel heeft al aangegeven te willen instemmen met een Europese minister van Financiën. Benadrukt wordt dat ‘minister’ immers maar een naam is én dat dit juist ook is uit te leggen als versterking van het Europese toezicht. Maar de praktijk kan makkelijk anders uitpakken. Vooral als je het ziet in de context van andere ideeën die circuleren. Zoals het invoeren van specifieke Europese belastingen, het onderbrengen van het noodfonds bij de Europese Commissie en de Frans-Duitse gesprekken over belastingharmonisatie. Bij een volgende crisis wint zo’n ministerpost bovendien aan gewicht.

De kans om de eurozone te verdiepen is onder meer ontstaan door economische groei, de dreiging van Poetin, gerommel rond Brexit en Amerikaans navelstaren onder Trump. De noodzaak daarbij compromissen te sluiten – ook Juncker benadrukte dat in zijn ‘State of the Union’ – kan grote gevolgen hebben. Voor de Europese financiën, voor de bevoegdheden van Commissie en Europees Parlement, en voor de positie van Nederland. Met de goedbedoelde Duitse inschikkelijkheid is het begrijpelijk dat Rutte liever niet praat over Europese vergezichten. Hij heeft slechts beperkte invloed op Duitse keuzes.

Wat kan Nederland wel doen? Risico’s van Europese compromissen blijven vaak sterk onderbelicht. Sluipende integratie en uitholling van het draagvlak liggen zo op de loer. We zien in de Duitse verkiezingsstrijd dat Merkel en Schulz niet bereid zijn om Europese keuzes te politiseren. Zo blijft onduidelijk wat de komende tijd op het spel staat. Mooi dat er kansen zijn voor het versterken van de euro, maar details moeten vooraf duidelijk zijn, risico’s mogen niet worden weggemoffeld, financiële effecten moeten ingeschat worden. En de gevolgen voor de macht van Commissie en EP moeten worden gespecificeerd. Hierbij gaat het niet om een EU-kritische houding maar om uitgangspunten van goed beleid: duidelijkheid en transparantie. Van Duitsland zal dit niet komen, van de Europese Commissie evenmin. De Duitse verkiezingen, de Frans-Duitse verstrengeling en de Europese neiging om windows of opportunities te misbruiken, tonen dat Nederland een zelfstandige taak heeft: de noodzaak om gevolgen en gevaren van Europese compromissen inzichtelijk te maken.

Aanvulling: in dit artikel zijn enkele zinnen toegevoegd die in de papieren editie ontbraken.