Column

Met de billen bloot boven goot of sloot

De socioloog Norbert Elias (Breslau, 1897 - Amsterdam, 1990) stelde na de bestudering van talloze etiquetteboeken vast dat Europeanen door de eeuwen heen steeds gevoeliger waren geworden voor al het lichamelijke en publiceerde daar in 1939 een meesterwerk over: Über den Prozeß der Zivilisation. Dus poepen en piesen – om het daar na de veroordeling van de wildplasster Geerte Piening even op toe te spitsen – deden we in de Middeleeuwen gewoon buiten. Niemand die ervan opkeek als een vrouw haar rokken optilde en met haar billen boven de goot of de sloot ging hangen.

In de Renaissance kwamen de eerste gemakstoelen – gat in de zitting, emmer eronder – en die stonden vaak nog midden in de kamer. Van Lodewijk XIV is bekend dat hij omringd door hovelingen zijn behoefte deed. In heel Versailles was niet één wc te vinden. Tegen het eind van de negentiende eeuw begonnen we dat smerig en gevaarlijk te vinden (cholera!), al zou het lang duren voordat het openbaar bestuur krachtig genoeg was om maatregelen te nemen.

Griezelen? Lees Koninkrijk vol sloppen van de Groningse hoogleraar Auke van der Woud. Waar de medisch inspecteurs ook gingen kijken, in Montfoort of Meppel, in Rijnsburg of Maastricht, overal troffen ze mestvaalten aan, „soms tot menschenhoogte”, tussen overbevolkte krotwoningen. In de grote steden werden wel publieke secreten gebouwd, bij bruggen en aan kades, half over het water hangend, maar – en nu pak ik deel drie van de Geschiedenis van Amsterdam erbij – die werden niet van overheidswege onderhouden. De bergen mest en vuil die zich ophoopten waren vaak zo groot dat hele straten erdoor werden afgesloten.

Je zou het toenemende beschaving á la Elias kunnen noemen dat we onze behoeften niet meer buiten doen. Mag de rechter vrouwen naar het urinoir verwijzen? Broek naar beneden, hurken en hannesen, voor iedereen zichtbaar? „U bent pas de tweede vrouw die ik tegenkom in al die jaren dat ik dit werk doe”, zei de rechter tegen Geerte Piening. Ja, logisch. Een wildplassende man riskeert een boete van 140 euro, een vrouw riskeert ook aanranding of verkrachting. Een meisje op Lowlands ging in de bosjes plassen, vriendinnen om zich heen. Toch werd ze gegrepen door een man die zich daar verstopt had. Indiase vrouwen mogen van de rechter eisen dat hun man binnenshuis een wc voor hen bouwt, buiten in het veld plassen is te gevaarlijk. Geerte Piening had vriendinnen op de uitkijk en vast niet alleen voor de politie. Ga er maar van uit, meneer de rechter, dat ze echt hoge nood had. En als Elias gelijk had, dan wordt het misschien eens tijd voor genoeg openbare wc’s waar vrouwen veilig terecht kunnen.

Jannetje Koelewijn (j.koelewijn@nrc.nl) vervangt Jutta Chorus.