Poetins tanks rollen over de hei bij Minsk

Oefening van (Wit-)Russische strijdkrachten

Om de vier jaar wordt ‘Zapad’ gehouden, dit jaar is de spanning te snijden: niet alleen in omringende landen, ook in Wit-Rusland zelf. „Alle beslissingen worden genomen in Moskou.”

Russische militairen oefenen op de grond tijdens 'Zapad 2017'. Foto AP

Een lichtflits in de verte en dan rook. Seconden later een doffe klap. Een donkere lucht hangt dreigend over de heide van Osipovitsji, een stadje op zo’n 100 kilometer van de Wit-Russische hoofdstad Minsk. Vanaf een plateau is het oefenterrein goed te overzien. Beneden zijn 2.300 militairen begonnen aan de vierde dag van ‘Zapad 2017’, de gezamenlijke oefening van Russische en Wit-Russische strijdkrachten. Houwitsers dreunen, raketten schieten huilend de hemel in. Aan de horizon ontploffen granaten. Twee Russische helikopters scheren laag over, vuren op hun doel en zwenken naar links. Uit de observatietoren klinkt radiocommunicatie van de militairen: „Pantser 10, hier Tichy. Ik zie een colonne van de vijand!”

Een helikopter zou tijdens ‘Zapad 2017’ op de hei bij Minsk per ongeluk een raket hebben afgevuurd. Russische media ontkennen dat er slachtoffers zijn gevallen.

Om de vier jaar wordt Zapad gehouden, dit jaar is de spanning rond de oefening te snijden: niet alleen in omringende landen, ook in Wit-Rusland zelf. Daarom wil het Wit-Russische ministerie van Defensie maximale openheid geven en mochten honderden buitenlandse journalisten de oefening de afgelopen dagen bezoeken.

Links turen westerse militairen door hun verrekijkers. De Zweedse officier Thomas Möller is tevreden: „Onze vragen worden in alle openheid beantwoord.”

Wit-Russische militaire vliegtuigen tijdens ‘Zapad 2017’.Foto AP

Maar Minsk heeft tijdens Zapad niet alles in de hand, zo blijkt. Vorige week donderdag, de oefening was net begonnen, meldde het Russische persbureau Interfax ineens dat eenheden van het Eerste Russische Tankleger in de buurt van Moskou in de hoogste staat van paraatheid waren gebracht. „Binnen 24 uur”, zo meldde Interfax, zouden tanks en manschappen worden verplaatst „naar de oefenlocaties op het grondgebied van Wit-Rusland”. Meteen daarop verscheen hetzelfde bericht op de site van het Russische ministerie van Defensie.

De boodschap leidde in Wit-Rusland tot grote verwarring. Met Moskou was afgesproken dat er niet meer dan 3.000 Russische militairen zouden meedoen aan Zapad. Die waren er allang. Kwamen er nu ineens extra troepen? Journalisten belden opgewonden met Defensie in Minsk. Daar wist men van niets.

Wit-Rusland had Zapad het liefst overgeslagen, zegt militair analist Arseni Sivitsky.

De volgende dag meldde Minsk dat het Russische bericht op een ‘misverstand’ berustte. Niemand die het gelooft. „Het doel was druk uit te oefenen op de regering van Wit-Rusland”, zegt Arseni Sivitsky, directeur van het Centrum voor Strategische en Buitenlandse Studies in Minsk. „Tegelijk was het een signaal aan het Westen: alle beslissingen over Wit-Rusland worden genomen in Moskou.”

Sinds zijn aantreden in 1994 heeft de Wit-Russische president Aleksandr Loekasjenko een autoritaire staat opgebouwd die zwaar leunt op Russische steun. In theorie zijn Minsk en Moskou trouwe bondgenoten. Ze delen grenscontroles, maken deel uit van de zogeheten Collectieve Veiligheidsverdragsorganisatie en zijn lid van de Euraziatische Unie – Poetins alternatief voor de EU.

Een parachutist tijdens ‘Zapad 2017’.Foto Vasily Fedosenko/Reuters

Goedkope olie en gas

In 1999 spraken beide landen zelfs af op termijn op te gaan in een federaal verband. Loekasjenko zag zich toen nog als het aanstaande hoofd van die federatie. Na Poetins aantreden verdampten de plannen. Minsk blijft in hoge mate afhankelijk van Russische leningen en goedkope olie en gas. In mei verleende Moskou een nieuw krediet van 700 miljoen dollar.

Maar Wit-Rusland is geen vazalstaat en Loekasjenko wil niet worden meegezogen in Moskous agressieve buitenlandpolitiek. Minsk heeft de Russische annexatie van de Krim in 2014 niet erkend. Toen in Oost-Oekraïne oorlog uitbrak, maakte Loekasjenko duidelijk dat Wit-Russisch grondgebied niet zou worden gebruikt voor agressie tegen „derde landen”.

In Minsk wordt tot vandaag onderhandeld over vrede in Oekraïne, waar Loekasjenko de rol speelde van verbinder tussen EU en Rusland. In de afgelopen jaren heeft Minsk hard gewerkt aan het verbeteren van de betrekkingen met de EU – tot ongenoegen van Moskou.

Wit-Rusland had Zapad dan ook het liefst overgeslagen, zegt militair analist Arseni Sivitsky. Dat kon Loekasjenko zich niet permitteren. „Binnen de Russische politieke elite leeft het idee dat Wit-Rusland verraad pleegt met zijn contacten met het Westen. Met deze oefeningen geeft Loekasjenko het signaal dat Wit-Rusland zijn verplichtingen in het bondgenootschap nakomt.”

Rusland is al langer bezig de druk op Wit-Rusland op te voeren. Twee weken voor de presidentsverkiezingen in Wit-Rusland (waar Loekasjenko met een Noord-Koreaanse meerderheid werd herkozen) kondigde de Russische premier Medvedev ineens plannen aan voor een Russische luchtmachtbasis in Wit-Rusland, ondanks verzet van Minsk. Een jaar later meldden Russische media dat Moskou nog eens twee bases op Wit-Russisch grondgebied wilde openen. Zover is het tot nu toe nog niet gekomen. Wel bemannen Russische militairen twee ‘militaire objecten’, het contract daarvoor loopt af in 2020. Volgens militair analist Arseni Sivitsky ziet Wit-Rusland zichzelf als steunpilaar voor veiligheid in de regio. „Nieuwe Russische bases ondergraven die status.”

Woensdag was de laatste dag van Zapad, nog voor het einde van de maand moeten de Russische troepen uit Wit-Rusland zijn vertrokken. Voor sommige Wit-Russen zal dat een opluchting zijn.

Een raket wordt afschoten tijdens ‘Zapad 2017’.Foto AP

Geen annexatie

Toen Pavel Severinets las dat er Russische tanks onderweg waren, sprong hij meteen in de trein naar de oostelijke stad Orsja. Severinets voorzitter van de Wit-Russische christen-democraten, een niet-erkende politieke partij. Dezer dagen maakt hij deel uit van een netwerk van vrijwilligers, dat de Russische troepenbewegingen nauwlettend in de gaten houdt.

Studio NRC

In een restaurant in Minsk kijkt de 26-jarige Edoeard Paltsjis nog eens op zijn mobieltje. „Zapad verloopt zoals is aangekondigd, geen bijzonderheden.” Paltsjis is politiek blogger en sinds zijn aanhouding en veroordeling in 2016 een landelijke bekendheid. Hij is ook de initiatiefnemer voor het netwerk van burgerwaarnemers dat Zapad 2017 op de voet volgt. Vanuit heel Wit-Rusland komen de meldingen binnen, zo vertelt hij. De gegevens worden geanalyseerd door een vriend in Grodno.

Paltsjis gelooft niet zo in het gevaar van annexatie, wat niet wil zeggen dat hij de oefeningen licht opneemt. Zapad is in zijn ogen een aantasting van de Wit-Russische soevereiniteit. „Met deze oefening laat Poetin zien dat Wit-Rusland een land is dat onder zijn controle staat.”

In de afgelopen maanden waren er protesten tegen Zapad. Op 8 september demonstreerden zo’n driehonderd betogers in het centrum van Minsk tegen de komst van Russische militairen naar hun land. Een stuk minder dan de vele duizenden die het afgelopen voorjaar de straat op gingen om te protesteren tegen de slechte sociale omstandigheden en het gebrek aan politieke vrijheid in Wit-Rusland. Dat is niet het belangrijkste, zegt oppositieleider Michaïl Statkevitsj, die de protesten organiseerde. Het gaat erom dát er protest was. „Daarna werd het een stuk moeilijker de troepen hier te laten.” In de aanloop van de oefening benadrukte zowel Moskou als Minsk dat de oefeningen ‘defensief’ waren en dat het aantal Russische militairen beperkt zou blijven. „Het Kremlin moest ineens verantwoording afleggen”, zegt Statkevitsj. „Loekasjenko zou ons dankbaar moeten zijn. We hebben hem geholpen zich te bevrijden uit Poetins innige omhelzing.”

Poetin kijkt door een verrekijker naar ‘Zapad 2017’. Links van hem zit de minister van Defensie Sergei Shoigu. Rechts van hem militair commandant Valery Gerasimov. Foto Mikhail Klimentyev/Reuters

‘Ze kunnen me zo oppakken’

Statkevitsj (61), zelf een ex-officier in het Wit-Russische leger, is hét gezicht van het protest tegen het autoritaire bewind. In de afgelopen twintig jaar zat hij geregeld vast. Als hij de deur uitgaat – wat nu zelden gebeurt – trekt hij eerst oude kleren aan. Voor de gevangenis, zegt hij in zijn tuin aan de rand van Minsk. „Ze kunnen me elk moment oppakken.”

De annexatie van de Krim heeft Loekasjenko de stuipen op het lijf gejaagd, zegt Statkevitsj. „Loekasjenko heeft begrepen dat hulp uit Moskou niet gratis is, en dat hij misschien zal moeten betalen met zijn eigen land.”

Maar ook het andere uiterste – verkiezingen, economische hervormingen en een onafhankelijke koers van Moskou is een onaantrekkelijke optie. Statkevitsj: „Loekasjenko is geschrokken van de protesten van dit voorjaar. Die vreest hij nog meer dan mogelijke annexatie.”

Voorlopig blijft Loekasjenko schipperen tussen Moskou en Brussel, en gaan de protesten in Wit-Rusland door. Op 21 september wil Statkevitsj de straat op: dit keer met een sociaal-politieke agenda.

Er is ook ludiek protest. Kunstenaar Oleg Laritsjev en zijn collega – die niet met zijn naam in de krant wil – stikken bijna van het lachen. Laritsjev laat zijn laptop zien: een formulier voor het burgerschap van de afvallige republiek ‘Vesjsnorija’.

„Binnen een dag hadden we 3.500 aanvragen”, zegt Olegs collega.

„Dat was op dag twee”, zegt Oleg, hij neemt nog een slok van zijn bier. „Toen dachten we, we moeten hier meer mee doen.”

Foto Vasily Maximov/AFP

Oefenvijand

Vejsnorija, een imaginaire regio in het noorden van Wit-Rusland, was de oefenvijand tijdens Zapad 2017. In het oefenscenario proberen buitenlandse mogendheden de regio te destabiliseren. Wanneer Vejsnorija de onafhankelijkheid heeft uitgeroepen, wordt de rest van Wit-Rusland aangevallen.

Vrijwel meteen nadat het Wit-Russische ministerie van Defensie het scenario had gepresenteerd, verschenen de eerste grappen op Twitter. Onbekenden begonnen een account namens de kersverse republiek. Andere bedachten een vlag. Er kwam een volkslied en een wapen met de spreuk: ‘Vrijheid, gelijkheid en piepers’.

Laritsjev en zijn vrienden begonnen een site. Wie zich aanmeldt via Facebook ziet zijn eigen pasfoto op een identiteitskaart van Vejsnorija. Inmiddels werkt de betaalfunctie en kun je er paspoorthoesje en T-shirts bestellen. De ambities reiken verder, vertelt Laritsjev. „Dankzij internet kun je online nu je eigen staat stichten. Een land zonder geografie. Het land zoals wij dat voor ons zien. Een democratie.”

Bekijk hieronder meer beelden van ‘Zapad 2017’:

Correctie (20 september 2017): In eerdere versie van dit artikel stonden de namen Laritsjev en Statkevitsj enkele keren verkeerd gespeld.