Een heel gewoon wonderkind

Documentaire

De zestienjarige Noa Wildschut is een buitengewoon viooltalent. De documentaire ‘A Family Quartet’ volgt haar op weg naar haar eerste cd-opname.

De muzikale familie Wildschut: moeder Liora, vader Arjan, en zussen Abigail en Noa.

Wonderkinderen zijn bijzonder, maar ook weer niet zo heel schaars. In de populaire cultuur doet eigenlijk altijd wel ergens een wonderkind van zich spreken. In de bioscopen is momenteel het Amerikaanse Gifted te zien: over een wiskundig hoogbegaafd zevenjarig meisje, dat onder de hoede komt van haar oom, een voormalige losbol. Van de Koreaanse violiste Min Kym verscheen onlangs het boek Verloren. Een wonderkind zonder instrument dat gaat over haar jeugd als supertalent en de traumatische diefstal van haar Stradivarius. Op het Nederlands filmfestival gaat de documentaire A Family Quartet in première, waarin het zestienjarige Nederlandse viooltalent Noa Wildschut en haar familie worden gevolgd. De film verschijnt tegelijkertijd met haar eerste cd, waarop ze Mozarts Vijfde vioolconcert speelt.

Virtuositeit fascineert, en virtuositeit bij kinderen fascineert nog meer. Dat is niet vandaag of gisteren. Leopold Mozart hosselde al met zijn twee hoogbegaafde koters, Wolfgang en Maria Anna Mozart, langs koninklijke hoven en aristocratische salons. Chopin en Liszt stonden voor hun tiende al voor publiek. Violist Jascha Heifetz maakte zijn debuut als zevenjarige; collega Yehudi Menuhin veroverde Europa als tiener in de jaren dertig.

Maar deze wonderkinderen zijn nog steeds beroemd, omdat ze ook als volwassenen een en ander hebben gepresteerd. Dat is lang niet altijd zo. Met groot talent komen vaak ook flinke problemen en spanningen – dat maakt de verhalen over uitzonderlijk begaafde kinderen nóg geschikter voor romantische dramatiseringen in Hollywood.

Documentairemaker Paul Cohen focuste ruim twintig jaar geleden in zijn film De winnaars al op jeugdige prijswinnaars die hun enorme belofte niet konden waarmaken: voorop de Russische meester Philipp Hirschhorn, later docent van Janine Jansen aan het Utrechts conservatorium. Hirschhorns verbeten zoektocht naar ultieme perfectie brak hem op.

Muziek, wiskunde en schaken

Dat niet alle wonderkinderen als volwassenen de top van hun professie bereiken, zou eigenlijk niet hoeven verbazen. Psychiater Andrew Solomon benadrukt in zijn veelomvattende studie Ver van de boom, over de verhouding van ouders met kinderen die op de een of andere manier ‘anders’ zijn, juist dat een hoogbegaafd kind wezenlijk anders is dan een volwassen genie. Een wonderkind beheerst al op jonge leeftijd de regels van een bepaald vakgebied op een niveau dat normaliter alleen voor sommige volwassenen is weggelegd: vandaar dat wonderkinderen vooral voorkomen op terreinen waar zulke duidelijk omschreven regels en maatstaven bestaan: muziek, wiskunde en schaken. Voor de scheppende – en niet uitvoerende – kunsten ligt dat anders. Wonderkinderen in de literatuur of de schilderkunst komen niet of nauwelijks voor. Van een genie op volwassen leeftijd worden heel andere dingen verwacht: een genie moet iets belangwekkends toevoegen, nieuwe wegen inslaan, zelf creatief zijn. Vandaar dat het niet ongebruikelijk is dat voormalige wonderkinderen rond hun twintigste een stevige geestelijke crisis doormaken. Vanaf die levensfase komen er nieuwe, intimiderende eisen op hen af.

Genoeg drama dus voor een eindeloze stroom films, boeken en televisieprogramma’s waarin wonderkinderen figuren. Dat is overigens een ongemakkelijke term, die het kind eigenlijk te veel apart zet, in een soort mentale dierentuin. In veel gevallen is lang niet alles aan het kind zo wonderlijk: vaak gaat het om kinderen die in vele opzichten ‘normaal’ zijn, afgezien van dat ene, bijzondere talent.

Een regulier leven hebben die talenten vaak niet: wonderkinderen moeten net als gewone stervelingen vele uren oefenen om hun begaafdheid te ontwikkelen – wat niet betekent dat iedereen die veel oefent ook een wonderkind kan zijn. Vaak is speciaal onderwijs nodig. Dat maakt het ontwikkelen van vriendschappen met andere kinderen lastiger. Talenten beginnen vaak al vroeg met optreden en reizen. De relatie met ouders kan gecompliceerd zijn omdat er in het leven van het kind vaak ook nog een leraar aanwezig is die een dominante rol heeft. Celliste Jacqueline du Pré omschreef haar docent William Pleeth als ‘my cello daddy’.

Veeleisend en flamboyant

De broer en zus van de legendarische celliste, Hillary en Piers du Pré, beschreven in hun boek A Genius in the Family hoe ingewikkeld het was om te leven met hun veeleisende en flamboyante zuster, die alle aandacht opeiste. Hoe een gezin zich moet verhouden tot een hoogbegaafd familielid, daar bestaat geen standaardrecept voor, schrijft Andrew Solomon in Ver van de boom. Sommige kinderen hebben hulp nodig om zoveel mogelijk een ‘normaal’ leven te kunnen leiden, anderen hebben vooral ruimte nodig om hun speciale talent verder te ontwikkelen. Het belangrijkste, schrijft Solomon, is om de verbeelding van het kind centraal te stellen, en niet de wensdromen van de ouders. Dat komt nogal eens voor – ook omdat aan een wonderkind geld te verdienen valt.

Hollywood vergroot zowel de triomfen als het drama van het wonderkind enorm uit. Regisseur Simonka de Jong kiest in A Family Quartet voor de omgekeerde weg. Ze focust juist op het dagelijks leven van het gezin Wildschut. Moeder Liora, zelf vioolpedagoog, zit haar dochter vrij dicht op de huid, vader Arjan kijkt met iets meer afstand toe, oudere zus Abigail, die zelf ook viool speelt, zoekt ondertussen haar eigen weg: niet als toekomstig solist, maar als muziekdocente.

De familie probeert zo rustig en vanzelfsprekend mogelijk te leven, en de aandacht te verdelen over beide kinderen. Maar er doen zich natuurlijk behoorlijk ongewone situaties voor rond Noa, zoals een Amerikaanse tournee in het kielzog van de wereldberoemde Anne-Sophie Mutter, of een trillende amateurviolist die een gepassioneerde liefdesbrief aan haar overhandigt. De Jongs terughoudende aanpak levert geen baanbrekende film op, maar wel subtiele observaties van een gewoon-ongewoon muzikaal gezin.

A Family Quartet is vanaf 20 september te zien op het Nederlands Film Festival. Vanaf 28 september in de bioscoop.