De plaaggeest van Braziliaanse politici stopt

De hoofdaanklager die de afgelopen jaren de grootschalige politieke corruptie in Brazilië blootlegde, stopt deze maandag. Zal Rodrigo Janots opvolger net zo voortvarend te werk gaan?

Rodrigo Janot Foto Adriano Machado/Reuters

De Braziliaanse procureur-generaal Rodrigo Janot (61) gaat nu al de geschiedenis in als de man die een zittende president, verschillende oud-presidenten en talloze hooggeplaatste politici en zakenlieden in Brazilië aanklaagde voor corruptie. In een land waar de politieke en economische klasse lange tijd onaantastbaar was, is dat een bijzondere verdienste. Maar Janots zittingstermijn zat er maandag op en of zijn erfenis in goede handen is bij zijn opvolger valt nog te bezien.

Zijn laatste werkweek liet Janot zich nog even flink gelden, alsof hij niets wilde overlaten aan het toeval, na zijn vertrek. „Zolang er bamboe beschikbaar is, zijn er pijlen te maken”, is een bekende uitspraak van Janot, en daar handelde hij ook naar. Donderdag, de laatste dag op zijn kantoor, kwam Janot met een nieuwe stevige nieuwe aanklacht tegen de Braziliaanse president Michel Temer: die zou aan het hoofd staan van een criminele organisatie, en via zijn partij (PMDB) voor minstens 587 miljoen real (160 miljoen euro) aan steekpenningen hebben aangenomen in ruil voor contracten en opdrachten. Daarnaast wordt hij aangeklaagd voor het bewust tegenwerken van justitie.

Bij de grootste smeergeldaffaire van Brazilië zijn mogelijk 83 nieuwe hooggeplaatsten betrokken. Onder wie oud-president Lula.

„Temer gaf de nodige stabiliteit en veiligheid aan het criminele netwerk, dat feitelijk zijn politieke partij was”, stelde Janot in de aanklacht. De corruptie maakt allemaal deel uit van Operatie Lava Jato (Wasstraat). Dit grootste corruptieschandaal aller tijden is een smeergeldaffaire rond semi-staatsoliebedrijf Petrobras en kwam drie jaar geleden aan het licht. Geld werd uit het bedrijf weggesluisd naar politici die in ruil voor steun, grote opdrachten toekenden aan bouwbedrijven waaronder bouwconglomeraat Odebrecht.

Het schandaal dijt almaar verder uit en inmiddels zijn ook de vleesindustrie en verschillende financiële instellingen betrokken. Ongeveer honderd politici en zakenlieden zitten al achter de tralies. In juni beschuldigde Janot president Temer ook al van corruptie, toen ging het om aannemen van steekpenningen van de directeur van vleesgigant JBS, Joesley Batista, ter waarde van 500.000 real (150.000 euro). Temer overleefde toen een stemming in het congres dat moest beslissen of de president al dan niet vervolgd moest worden.

Keuze voor opmerkelijke opvolger

Raquel Dodge. Foto Joédson Alves/EPA

Janot was een doorn in het oog voor Temer, die er tevergeefs alles aan deed om van de fanatieke hoofdaanklager af te komen. Janot, die in 2013 door toenmalig president Dilma Rousseff werd aangewezen, wordt opgevolgd door Raquel Dodge, een van de plaatsvervangende pg’s, besliste Temer na een nachtelijke bespreking met haar in zijn paleis.

Temers keuze was opmerkelijk omdat Dodge pas tweede in de lijn van opvolging was. Hoewel verschillende rechters van het Hooggerechtshof hebben laten doorschemeren dat ze er vooralsnog van uitgaan dat Lava Jato in goede handen is bij Dodge, zijn analisten sceptischer. ,,Temers politieke bestaansrecht hangt aan een zijden draadje. Hij heeft vooralsnog het congres aan zijn kant, maar Janot onderzocht nog meer aanklachten tegen hem. Gaat Dodge hier mee verder? Temer zal nooit iemand naar voren schuiven bij wie hij zich niet zeker voelt”, meent politicoloog Nayara Macedo verbonden aan de Federale Universiteit van Rio de Janeiro.

Het Braziliaanse tijdschrift Epoca zegt over documenten te beschikken waaruit blijkt dat Dodge een andere richting in slaat dan Janot: ze zou van plan zijn om, binnen een maand, leden van het onderzoeksteam dat al jaren belast is met het omvangrijke Lava Jato te laten vervangen door nieuwe onderzoekers. Het zou met name gaan om de twee belangrijkste onderzoekers in het team die al tijden intensief onderzoek doen naar invloedrijke en corrupte personen binnen president Temers entourage.

Corruptie werd in Brazilië altijd afgekocht met geld, maar dat wordt steeds lastiger, schreef correspondent Nina Jurna vorig jaar.

Ook links op de korrel genomen

De laatste werkweek richtte Janot zijn pijlen op ex-presidenten Luis ‘Lula’ da Silva en Dilma Rousseff. Zij hebben zich volgens hem schuldig gemaakt aan kartelvorming, corruptie en witwassen en vormden vijftien jaar lang, sinds de Arbeiderspartij (PT) aan de macht kwam, de spil van de smeergeldaffaire. Hoewel tegen Lula al verschillende aanklachten lopen over het aannemen van steekpenningen, komt de aanklacht tegen Rousseff onverwacht. De oud-president werd vorig jaar na een slepende procedure afgezet vanwege gesjoemel met overheidsgelden, maar tot nu toe werd ze niet in verband gebracht met Operatie Lava Jato. ,,Dit zijn gefabriceerde verzinsels”, zei Rousseff beschuldigend.

Activisten die de anti-corruptie strijd van Jato steunen, demonstreren op 13 september tegen voormalig president Lula da Silva. Foto Heuler Andrey/AFP

Ook werden de gebroeders Wesley en Joesley Batista op de hielen gezeten voor Janots vertrek. De twee ceo’s van vleesmagnaat JBS sloten eerder een overeenkomst met justitie: informatie in ruil voor immuniteit van strafvervolging. Zo tapete Joesley Batista heimelijk gesprekken met president Temer waaruit diens betrokkenheid bij omkoping was af te leiden. Maar nu blijkt dat de Batista’s voor hen zelf belastende informatie hebben achtergehouden voor justitie. Voor Janot genoeg reden om de broers te vervolgen, inmiddels zitten beiden in voorlopige hechtenis. Volgens jurist Washington Barbosa van opleidingsinstituut Ibmec moet Janots erfenis niet te veel overschat worden. „Hij had de publieke opinie en de media mee, en vanuit allerlei hoeken wordt corruptie ook aangepakt. Maar technisch gezien heeft Janot ook steken laten vallen, zo konden de gebroeders Batista justitie bijvoorbeeld misleiden”, aldus Barbosa.

Na het staatsolieconcern Petrobras nam de Braziliaanse justitie bouwbedrijf Odebrecht op de korrel.