Over Merkel, baby’s, Trump en de Pizza-connection

ABC van de Duitse verkiezingscampagne

Zondag gaat Duitsland naar de stembus. Een alfabet van onze correspondent.

Een poster van Angela Merkel. Foto Wolfgang Rattay/Reuters

AfD

De pas vier jaar oude anti-immigratiepartij komt dit jaar naar verwachting voor het eerst in de Bondsdag. Door de vluchtelingencrisis groeide de Alternative für Deutschland (AfD) in 2015 en 2016 heel sterk. Door intern geruzie en omstreden uitlatingen van prominenten op de radicale rechtervleugel verspeelde de partij weer veel steun, maar ze kwam terug en kan zondag de op twee na grootste partij van het land worden.

Bier

In andere landen poseren politici-op-campagne met baby’s, in Duitsland met bier. Beroemd werd in 2002 de uitspraak ‘Hol’ mir mal ’ne Flasche Bier – anders schrijf ik niet verder’ van toenmalig bondskanselier Schröder tijdens het uitdelen van handtekeningen.

Coalitie

Al maanden liggen de zusterpartijen CDU en CSU in de peilingen ver voor op de SPD. Spannend is daardoor vooral met welke partij(-en) Angela Merkel een coalitie gaat vormen als CDU/CSU ververkiezingen inderdaad winnen. Met de liberale FDP, met de Groenen, met allebei samen? Of vormt ze toch weer met de SPD een zogeheten GroKo (Große Koalition)?

Een campagneposter waarop Angela Merkel staat. Eroverheen zijn stickers geplakt waarop ‘Merkel moet gaan’ staat.Foto Ralph Orlowski/Reuters

Duzen

Je en jij zeggen spreekt in Duitsland zelden vanzelf. In Merkels kabinet zijn slechts vijf ministers op ‘du’ met de bondskanselier, volgens een inventarisatie van de krant Bild in 2016. Minister van Financiën Schäuble spreekt als enige álle collega’s, inclusief Merkel, aan met ‘u’. En andersom haalt ook niemand het in z’n hoofd om hém te ‘duzen’.

Europa

Zowel CDU/CSU als SPD is voor een sterke Europese Unie. SPD-leider Martin Schulz, die tot januari voorzitter was van het Europees Parlement, pleit voor een fundamentele hervorming van de EU, om de acceptatie onder de bevolking te vergroten. Volgens Bondskanselier Merkel kan het met Duitsland op den duur alleen maar goed gaan, als het ook goed gaat met Europa. De FDP is sceptischer.

FDP

Met een hip driedagenbaardje en reclamespotjes in filmisch zwart-wit is de nieuwe leider van de liberale FDP, Christian Lindner, hard bezig zijn partij terug te brengen in de bondsdag – en mogelijk ook in de regering. Duitsland heeft niet meer-van-hetzelfde nodig, zegt hij, maar een update. Bij de verkiezingen van 2013 haalde de partij de 5-procentsdrempel niet, waardoor ze uit de Bondsdag verdween.

Een poster van FDP-leider Christian Lindner.Foto Axel Schmidt/Reuters

Groenen

Sluiting van alle kerncentrales was lang een van de herkenbaarste doelen van de Groenen. Maar in 2011, na de ramp in Fukushima, besloot Angela Merkel onverwachts dat in 2022 alle Duitse kerncentrales dicht moeten zijn. Daarmee pakte ze een belangrijk strijdpunt van de Groenen af, die sindsdien moeite hebben zich duidelijk te profileren.

Hacking

Bij een grote inbraak in het computersysteem van de Bondsdag in 2015 zijn vermoedelijk massaal e-mails van parlementariërs ontvreemd. Berlijn gelooft dat de aanval afkomstig was uit Rusland. De Duitse autoriteiten hebben er steeds rekening mee gehouden dat informatie die bij de hack is gestolen, in de verkiezingscampagne naar buiten wordt gebracht om bepaalde politici of de hele Duitse democratie te beschadigen.

Hoe zien Duitsers hun land na twaalf jaar Merkel? Aan de vooravond van de verkiezingen reist correspondent Juurd Eijsvoogel langs plaatsen die belangrijk zijn geweest voor de bondskanselier en spreekt met kiezers. “We zijn al zo vaak bedrogen.”

Islam

In Duitsland is de islam veel minder dan in Nederland onderwerp van voortdurend publiek debat. In 2010 maakte toenmalig president Christian Wulff op de Dag van de Duitse eenheid een golf van kritiek los met zijn uitspraak ‘De islam hoort bij Duitsland’ . Bondskanselier Merkel onderschreef die uitspraak in 2015. Een vijfde van de niet-islamitische Duitsers wil volgens recent onderzoek liever geen moslims als buren.

Jamaica-coalitie

Partijen worden in Duitsland vaak aangeduid met een kleur. Zo wordt een samenwerking van CDU/CSU (zwart), FDP (geel) en Groenen (groen) een Jamaica-coalitie genoemd, naar de vlag van dat land. Onwaarschijnlijk zo niet onmogelijk zijn de combinaties ‘stoplicht’: Rood (SPD), geel en groen, of ‘r2g’: rood (SPD), rood (Die Linke), en groen (Groenen).

Kinderen

Op verkiezingsaffiches koppelt de AfD haar afkeer van immigratie aan haar steun voor traditionele, kinderrijke gezinnen. Bij een foto van een in het gras liggende zwangere vrouw met half blote, dikke buik, staat de tekst: ‘Nieuwe Duitsers’? Die maken we zelf.

Beeld: AFD

Die Linke

Die Linke is ontstaan uit een fusie: een afsplitsing van de SPD ging in 2007 samen met de opvolger van de SED, de marxistisch-leninistische partij die in de DDR almachtig was. Nog altijd is Die Linke veel sterker in het oosten dan in het westen van Duitsland. Thüringen is de enige deelstaat met een minister-president van Die Linke. Sinds 2013 hebben SPD, Groenen en Die Linke een meerderheid in de Bondsdag, op ieder moment hadden ze de regering-Merkel naar huis kunnen sturen en een nieuwe regering kunnen vormen.

Een poster van Die Linke-kandidaat Sarag Wagenknecht. Foto John Macdougall/AFP

Mulmig

Angela Merkel voelde zich wel wat onbehaaglijk (mulmig), bekende ze onlangs, toen ze zich vlak voor ze bondskanselier werd afvroeg of ze eigenlijk wel opgewassen was tegen die zware taak. Uitgerekend een sociaaldemocraat, Franz Müntefering (die haar vicekanselier zou worden), stelde haar gerust: „Komt goed!” Maar ik heb geluk gehad, aldus Merkel, want de eerste jaren waren een rustige periode, zodat ik de tijd had om het regeren te leren.

Neuland

Hoon kreeg Merkel over zich heen toen ze in 2013 zei: „Het internet voor ons allemaal onbekend terrein (Neuland)”. Alsof ze geen benul had van de stormachtige ontwikkelingen van de afgelopen decennia. Ze bedoelde, zei ze later, dat nog veel onduidelijk is over de gevolgen van de digitale revolutie voor het leven.

Het ergerde de Duitse historicus en journalist Andreas Rinke dat veel collega’s Merkel afschilderen als die ondoorgrondelijke ‘sfinx aan de Spree’, die vrouw van wie niemand weet wat er in haar omgaat. Dus maakte hij vorig jaar het Merkel Lexicon.

Oudejaarsnacht 2015

De massale aanrandingen die op Oudejaarsnacht 2015 in Keulen plaatsvonden, schokten Duitsland diep. Het bleken vooral migranten en asielzoekers die zich in het gedrang rond het station en de Dom aan vrouwen hadden vergrepen. Het duurde dagen voor media, politie en politiek ernst en omvang van de gebeurtenissen tot zich lieten doordringen en naar buiten brachten. Een politieke prijs voor het drama betaalde de SPD, die in Noordrijn-Westfalen regeerde en voor het politieoptreden verantwoordelijk was – en dit voorjaar de deelstaatverkiezingen verloor. Na ‘Keulen’ groeide ook de kritiek op het vluchtelingenbeleid van Merkel.

Pizza-Connection

Een groepje politici van CDU en de Groenen kwam in de jaren negentig in Bonn informeel bijeen om mogelijke samenwerking af te tasten. Omdat het eerste treffen plaatsvond in een Italiaans restaurant, spraken critici honend van de Pizza-Connection. Toen het overleg in 2013 nieuw leven werd ingeblazen was sprake van Pizza-Connection 2.0, of de Pasta-Connection.

Q-Geld

De SPD wil haar sociale reputatie verbeteren en bepleit daarom dat mensen zonder baan langer aanspraak kunnen maken op een werkloosheidsuitkering, op voorwaarde dat ze zich via bijscholing beter kwalificeren. Door dit Arbeitslosengeld-Q (met de Q van Qualifizierung) zou een 58-jarige werkloze niet na twee, maar pas na vier jaar terugvallen op de bijstand.

“Ik heb er oneindig veel over nagedacht. Het was niet vanzelfsprekend. Maar ik wil het land blijven dienen“, zei bondskanselier Angela Merkel in november op een persconferentie.

Rusland

De sancties tegen Rusland zijn in Duitsland niet alleen omstreden omdat Duitse bedrijven er handel door mislopen. Duitsland is nog niet vergeten wat het de Sovjet-Unie, en dus ook Rusland, in de Tweede Wereldoorlog heeft aangedaan. Deze zomer pleitte FDP-leider Lindner er voor de Russische annexatie van de Krim te beschouwen als ‘duurzaam provisorium’, als een toestand die voorlopig maar voor langere duur geslikt moet worden, om de banden met Rusland weer te kunnen aanhalen.

SPD

De sociaaldemocratische SPD staat er heel wat beter voor dan haar zusterpartijen in Nederland, Engeland en Frankrijk. Maar om de CDU van Merkel te verslaan is meer nodig. De sociaal-democratische leider Martin Schulz probeert linkse kiezers nu terug te winnen. Veel van hen waren teleurgesteld door de pijnlijke gevolgen die ze ondervonden van de hervorming van de arbeidsmarkt door SPD-kanselier Schröder (1998-2005).

Iemand plakt een poster van Martin Schulz op de muur.Foto Fabrizio Bensch/Reuters

Trump

Onbedoeld speelt Donald Trump een rol bij de verkiezingen in het land waaruit zijn grootvader in 1885 emigreerde. Trump is een schrikbeeld voor veel Duitsers, die met afgrijzen zien dat bondgenoot Amerika nu een president heeft die onwaarheden verspreidt, bevolkingsgroepen intimideert, weinig respect toont voor de onafhankelijkheid van de rechter en die neonazi’s niet onmiddellijk veroordeelt. Zijn onberekenbaarheid maakt het voor veel Duitsers aantrekkelijk om toch maar weer te kiezen voor de beproefde Merkel.

Union

De christen-democratische zusterpartijen CDU en CSU vormen één fractie in de Bondsdag, de Union genoemd. Maar de afgelopen twee jaar was CSU-voorzitter Seehofer vaak de grootste criticus van de regering – waarvan zijn partij deel uitmaakt. Vooral het vluchtelingenbeleid van Merkel nam Seehofer regelmatig onder vuur. Maar nu trekken ze weer samen op.

Een campagneposter van de AFD.Foto Wolfgang Rattay/Reuters

Vluchtelingenkanselier

Jarenlang heeft Duitsland de vluchtelingenstroom naar Europa zoveel mogelijk genegeerd. Het was immers vooral een probleem voor de landen in Zuid-Europa. Pas in de zomer van 2015, toen honderdduizenden asielzoekers naar Duitsland kwamen en Merkel besloot ze aan de grens niet tegen te houden, verklaarde ze dat er een Europese oplossing moest komen. De komst van bijna een miljoen vluchtelingen naar Duitsland riep veel weerstand op en zou Merkel voorgoed tot ‘vluchtelingenkanselier’ stempelen, zeiden critici. Maar hoewel het thema nog steeds sterk speelt, valt Merkel weer in de kiezersgunst.

Weken voor de Bondsdagverkiezingen bleek dat de de computersystemen die verkiezingsuitslagen moeten doorgeven onbetrouwbaar zijn en slecht beveiligd. De telefoon moet de verkiezingen redden.

Wrak

Hoe lang Angela Merkel nog wil doorgaan als politiek leider is een raadsel, maar ze denkt er wel over na. „Ik wil niet een halfdood wrak zijn als ik de politiek verlaat”, zei ze al in 1998. Toen wist ze ook al: „Ik moet ooit het goede tijdstip vinden om uit de politiek te stappen. Dat is veel moeilijker dan ik me vroeger altijd heb voorgesteld.” Het zou nog zeven jaar duren voor ze bondskanselier werd. Ze is nu 63, twaalf jaar aan de macht en hoopt op 24 september van de kiezers een mandaat te krijgen voor een vierde ambtstermijn.

Generatie-X

In Nederland is de generatie-X (geboren tussen grofweg 1961 en 1980) al lang doorgedrongen tot de macht, en in Oostenrijk heeft generatie-Y (1980-2000) al een minister van Buitenlandse Zaken, partijleider en politieke ster voortgebracht. Maar in de Duitse politiek wordt een zekere rijpheid hoog aangeslagen. Merkel, haar kabinetschef en haar ministers van Binnenlandse Zaken, Buitenlandse Zaken, Defensie en Financiën zijn allemaal geboren in de jaren vijftig of eerder. De sterk opkomende CDU-er Jens Spahn (37) geldt als een jonkie.

YouTube

Als Merkel zich in augustus niet had laten interviewen door vier jonge mensen met een eigen YouTube-kanaal, had de wereld niet geweten wat, volgens eigen zeggen, haar favoriete emoji is: een smiley, „en als iets heel goed is, met een hartje erbij”.

Zweitstimme

In het Duitse kiessysteem mag iedere kiezer twee stemmen uitbrengen: één op een kandidaat uit je eigen kiesdistrict, en één op een partij. Die laatste stem, de zogeheten Zweit-stimme, is de belangrijkste – want bepalend voor de zetelverdeling en dus de politieke krachtsverhoudingen in de Bondsdag.

Niet eerder in de afgelopen twintig jaar was de besluiteloosheid van de Duitse kiezers zó kort voor de verkiezingen zó groot, schreef Juurd Eijsvoogel onlangs.