Opvolging Van der Laan ligt politiek gevoelig

drie scenario’s

Nu Eberhard van der Laan zijn ambt heeft neergelegd, is de vraag wie hem opvolgt als burgemeester van Amsterdam. Dit zijn de mogelijkheden.

Locoburgemeester Kajsa Ollongren. Foto Koen van Weel/ANP

Hoe nu verder? Die vraag ligt sinds maandag openlijk op tafel, maar betrokkenen in Amsterdam én in Den Haag zijn er al maanden mee bezig – achter de schermen, uit piëteit voor Van der Laan. Wie volgt hem op als burgemeester van Amsterdam?

De vraag dringt zich op een precair moment op. Over nog geen half jaar zijn er gemeenteraadsverkiezingen en de politieke verhoudingen in Amsterdam zouden wel eens beslissend kunnen veranderen. D66 werd bij de raadsverkiezingen van 2014 de grootste partij in Amsterdam, GroenLinks hoopt dat in maart 2018 te worden; de partij kreeg bij de Kamerverkiezingen dit jaar in Amsterdam de meeste stemmen. De politieke partijen bekijken de drie mogelijkheden vanuit het perspectief van de komende verkiezingen.

1. Een nieuwe burgemeester

Er kan een officiële opvolgingsprocedure worden opgestart. De gemeenteraad stelt dan een profiel voor de kandidaat op en bespreekt dat met de commissaris van de koning in Noord-Holland, Johan Remkes. Uit de sollicitanten die zich bij hem melden, kan een vertrouwenscommissie van de raad een of meer kandidaten voordragen.

Het links-progressieve Amsterdam heeft sinds mensenheugenis een PvdA-burgemeester. Maar na de implosie van de partij bij de laatste Kamerverkiezingen is die zekerheid ten einde. Een ‘rechtse’ kandidaat is door de linkse meerderheid in de Stopera bij voorbaat kansloos. Dat bleek in 2010 bij de opvolging van Job Cohen. De vertrouwenscommissie droeg Annemarie Jorritsma (VVD) voor. Toch koos de gemeenteraad in een vertrouwelijke stemming in ruime meerderheid voor PvdA’er Eberhard van der Laan.

Het verdriet over de beslissing van Van der Laan is nog te vers.

Ook de SP lijkt kansloos, zegt fractievoorzitter Daniël Peters zelf. „Zelfs als wij in maart de verkiezingen in Amsterdam glansrijk winnen: we hebben nog nergens in het land een burgemeester. En dan meteen de burgemeester van Amsterdam leveren – niet erg waarschijnlijk.”

Blijven over voor de opvolging van Van der Laan: D66 en GroenLinks, waar oud-partijleider Femke Halsema als een belangrijke kandidaat geldt. Bij D66 worden twee namen genoemd: partijleider Alexander Pechtold en oud-minister Roger van Boxtel.

Vrijwel alle betrokkenen zijn het erover eens dat de komst van een nieuwe burgemeester nu „heel onlogisch” is, zoals een direct betrokkene het uitdrukt. SP-fractievoorzitter Peters noemt het „onzuiver om de huidige gemeenteraad nog een beslissende stem te geven in de voordracht”. Met de raadsverkiezingen voor de deur zou D66, nu met veertien zetels veruit de grootste fractie, een onevenredig zwaar gewicht in de schaal leggen. D66-fractievoorzitter Reinier van Dantzig wil zich over de kwestie niet uitlaten. „Het verdriet over de beslissing van Van der Laan is nog te vers.”

2. Een vervanger

Dit alles maakt een tijdelijke aanstelling „zeer waarschijnlijk”, zeggen betrokkenen. Er ís al sprake van een tijdelijke aanstelling. Kajsa Ollongren, voormalig topambtenaar onder premier Rutte en sinds 2014 voor D66-wethouder Economische Zaken en locoburgemeester, neemt sinds maandag de taken van Van der Laan over.

Maar Ollongren geldt óók als belangrijke kandidaat om minister te worden als het derde kabinet-Rutte (VVD, CDA, D66 en ChristenUnie) aantreedt. Een dilemma, vooral voor Ollongren. ‘Nee’ zeggen is lastig, gezien de trieste situatie van de populaire Van der Laan. ‘Ja’ zeggen en over een maand alsnog naar Den Haag vertrekken, is ook niet sjiek.

Als zij naar Den Haag vertrekt is de vraag wie de volgende vervanger wordt. Schuift de functie door naar de ervaren en graag geziene VVD-wethouder Eric van der Burg? Die is na Ollongren de ‘tweede’ loco. Binnen D66 wordt gesproken over een ander scenario, waarbij de functie van Ollongren overgaat op haar partijgenoot, wethouder Udo Kock. Maar zo’n constructie moet D66 dan wel worden gegund door de andere partijen in de raad. D66 heeft als grootste fractie echter de afgelopen vier jaar meer vijanden dan vrienden gemaakt in de Stopera.

3. Een waarnemer

Remkes, die in detail op de hoogte is van alle politieke gevoeligheden rond de opvolgingskwestie, heeft nog een beproefd middel om zich meer duidelijkheid te verschaffen over wat Ollongren wil. Hij kan, na ruggespraak met de minister van Binnenlandse Zaken, in plaats van een vervanger ook een waarnemer aanstellen. Een subtiel, maar belangrijk verschil. Remkes kan in theorie kiezen voor een waarnemer van ‘buiten’. Of hij kan de locoburgemeester als waarnemer aanstellen. In dat geval zou Ollongren worden benoemd door de kroon en meer gebonden zijn aan het tijdelijke ambt. Tussentijds vertrekken naar Den Haag wordt daarmee voor haar nóg lastiger.