Hoe anders zal deze Troonrede zijn?

Prinsjesdag

Nu het kabinet demissionair is, zal er in de Miljoenennota niet veel nieuws staan. Of dat voor de Troonrede veel uitmaakt, is de vraag.

Koningin Juliana en prins Bernhard bij de Troonrede in 1977, die stof deed opwaaien door een kritische passage over de lange kabinetsformatie. Foto ANP

Betekent een inhoudsloze Miljoenennota ook een inhoudsloze Troonrede? Vanwege het ontbreken van een volwaardig kabinet zal de demissionaire regeringsploeg dinsdag een zogeheten ‘beleidsarme’ begroting naar de leden van de Tweede en Eerste Kamer sturen. Nieuwe maatregelen worden zoveel mogelijk aan de opvolgers overgelaten. Maar wat voor gevolgen heeft dit voor de Troonrede die koning Willem-Alexander voor de vijfde keer zal uitspreken?

Troonrede móét van de Grondwet

Gewoon maar afzien van de Troonrede bij gebrek aan relevante voorstellen kan in elk geval niet. Artikel 65 van de Grondwet bepaalt dat jaarlijks op de derde dinsdag van september „door of namens de koning” een „uiteenzetting van het door de regering te voeren beleid wordt gegeven”. Dus het wordt op het eerste gezicht een Prinsjesdag als alle anderen met een toespraak door de koning, geschreven door het demissionaire kabinet. Maar naar alle waarschijnlijkheid wel met de mededeling dat in afwachting van het nieuwe kabinet er geen nieuwe beleidsvoornemens zijn.

Meestal een wat breder verhaal

Of deze handicap het karakter van de Troonrede wezenlijk zal aantasten, is de vraag. Minder dan vroeger is de Troonrede een opsomming van een departementale plannenlijst. Het is een wat breder verhaal. Er wordt altijd wel een algemene stand van het land gegeven. Dat kan nu ook probleemloos, zonder dat daarmee een nieuw kabinet voor de voeten wordt gelopen.

Ook een schets over de wereld om ons heen is niet in strijd met de demissionaire status van het kabinet. En een oproep tot saamhorigheid – terugkerend onderdeel bij elke Troonrede in al haar varianten – kan veilig worden gedaan. Dit jaar ligt het voor de hand dat medeleven wordt uitgesproken met de bewoners van de koninkrijksdelen die getroffen zijn door orkaan Irma.

Bijzonder hoogleraar public affairs Arco Timmermans en universitair docent bestuurskunde Gerard Breeman, beiden verbonden aan de Universiteit Leiden, hebben deze zomer onderzocht of er een groot verschil zit tussen Troonredes van gewone en demissionaire kabinetten. In een artikel voor de digitale nieuwsbrief De Hofvijver van het Montesquieu Instituut kwamen zij tot de conclusie dat de naoorlogse ‘demissionaire’ Troonredes eigenlijk veel minder vlak waren dan men misschien zou veronderstellen. „Demissionaire kabinetten concentreren zich meer specifiek op onderwerpen dan in jaren waarin zij gewoon beleid maken en uitvoeren”, schrijven zij.

Demissionaire kabinetten concentreren zich meer specifiek op onderwerpen dan in jaren waarin zij gewoon beleid maken en uitvoeren

Wat ook meespeelt is dat de Troonrede altijd al redelijk neutraal is getoonzet. Geen ronkende teksten over geleverde prestaties. Daar is de koning niet voor. Het echt politieke verhaal wordt aan de minister-president gelaten tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen daags na de Troonrede. Dat debat gaat dit jaar niet door en wordt uitgesteld totdat er een nieuw kabinet zit.

In 1977: geladen uitspraak Juliana

Over de nu al zo langlopende kabinetsformatie zal koning Willem-Alexander in de Troonrede hooguit een feitelijke mededeling doen. Dit in tegenstelling tot zijn grootmoeder Juliana die in 1977 op gezag van demissionair premier Joop den Uyl (PvdA) een politiek zeer geladen opmerking maakte over de lange duur van de formatie.

Juliana begon haar toespraak met de woorden: „De lange duur van de kabinetsformatie, na een verkiezingsuitslag die toch door velen als duidelijk is ervaren, wekt onder de huidige omstandigheden begrijpelijke bezorgdheid.” Woorden die het CDA direct troffen. Het was een duidelijke terechtwijzing van Den Uyl aan Dries van Agt, fractieleider van het CDA met wie hij al maandenlang aan het onderhandelen was over een nieuw kabinet.

Lees ook over de kritiek op deze formatieduur van NRC’s politieke panel: Panel: kabinetsformatie had veel sneller gekund

Geen grimas à la Den Uyl

Toenmalig PvdA-fractievoorzitter Ed van Thijn beschreef in zijn Dagboek van de onderhandelaar minutieus de gang van zaken in de Ridderzaal toen de koningin haar vermaning uitsprak. „Ik zie Joop breed grijnzen. Zijn ogen zoeken die van Dries. Hij grimast. Sufferd, denk ik. Dries grimast vriendelijk terug, maar hij lijkt niet echt geamuseerd. Anderen in zijn omgeving kijken woedend. Het is hard aangekomen.”

Iets soortgelijks hoeft dinsdag niet te worden verwacht. De historicus Rutte, werkend aan zijn derde kabinet, kent zijn klassieken. Hij weet dat mede door dit voorval het tweede kabinet-Den Uyl er niet kwam. Het wordt een onomstreden Troonrede.