Russische ruimtehondjes vrij van verdenking

Lotfi El Hamidi bekijkt op Twitter kunstwerken uit het Sovjettijdperk. Mag dat?

Soviet Visuals is een kleurrijk en bijzonder Twitter-account. Elke dag deelt het ‘visuals from behind the Iron Curtain’. Daar zitten uiteraard politiek getinte afbeeldingen tussen, met naar het schijnt een voorliefde voor kameraad Lenin, maar ook minder politiek beladen plaatjes van monumentale metrostations en de heldhaftige ruimtehondjes Laika, Belka en Strelka, die de wetenschap zo’n belangrijke dienst bewezen. Even nerdig als fascinerend.

Maar kan zo’n account vandaag de dag nog wel, nu foute standbeelden en straatnamen het moeten ontgelden? Is het verwerpelijk om die plaatjes te bekijken en te delen, gezien het bloedige verleden van een totalitair land als de Sovjet-Unie?

De beheerder van het account, Varia Bortsova, vertelde vorig jaar in The Guardian dat het niet gaat om het promoten van het Sovjetregime. De meeste volgers – inmiddels bijna 85.000 –zijn volgens haar „nostalgisch, maar in de goede zin”.

Hier lijkt sprake van een vals verlangen naar een verleden dat weliswaar zwaar, maar tenminste gezellig was. Denk aan de rol van de Spreewälder Gurken in Goodbye Lenin!, de ‘ostalgie’-komedie over de DDR. Bortsova is overigens te jong om echte nostalgische sentimenten te hebben: ze is geboren in 1990.

Nou zullen de meeste mensen vooral uit historische en esthetische interesse zulke kunstwerken verzamelen of bewonderen. Maar belangstelling voor bijvoorbeeld arische kunst is dan weer (terecht) verdacht. Of zouden we, als de nazi’s zo ver waren gekomen, ook afbeeldingen van dappere Duitse ruimtehondjes probleemloos met elkaar delen? Hoe komt het dat Sovjetkunst doorgaans niet verdacht wordt gemaakt?

Hoe komt het dat Sovjetkunst doorgaans niet verdacht wordt gemaakt?

Vaak wordt er gewezen op een wezenlijk theoretisch verschil tussen het nazisme en het communisme. De ene ideologie berustte op het aanbrengen van een rassenhiërarchie in de wereld, terwijl het communisme de uitgebuite proletariërs aller landen wilde verenigen om de ongelijkheid in de wereld uit te bannen. Daarom staan veel standbeelden van Marx en Engels nog fier overeind. Maar is dat wel terecht gezien de bloedige excessen van communistische regimes, waar we in Noord-Korea vandaag nog een anachronistische karikatuur van terugzien?

Misschien is Sovjetkunst voor veel mensen ‘onschuldig’ omdat het afgebeelde ideaal achteraf bezien zo lachwekkend heeft gefaald. Het verklaart ook de ontelbare cynische grappen over de Sovjet-Unie, zoals de mop die door Russen zelf werd verteld: „Is communisme een wetenschap? Nee, als dat zo was zouden ze het eerst op honden hebben uitgeprobeerd.”