Opinie

Praktische hulp na ramp beperkt trauma en stress

De hulp in Sint-Maarten moet zich niet enkel beperken tot het materiële herstel. De mentale gezondheid van de bevolking is net zo belangrijk, schrijven en
Praktische hulp zoals het uitdelen van drinkwater draagt bij aan het voorkomen van psychische klachten. Foto’s ARIE KIEVIT/ANP

De verwoestingen op met name Sint-Maarten zijn zo omvangrijk, dat noodhulp en steun bij de wederopbouw zijn geboden. De getroffenen beschikken gelukkig vaak over een grote veerkracht. Toch kunnen door de ramp veroorzaakte angst en stress op langere termijn voor structurele klachten zorgen. Praktische hulp en steun kunnen die verminderen.

Nu de orkanen de Bovenwindse Eilanden hebben verlaten, zijn we via de (sociale) media getuige van de enorme verwoestingen. We zien aangrijpende beelden zoals bij andere grote natuurrampen in de afgelopen decennia, denk aan Katrina in 2005 en de tsunami in 2004. Ofschoon iedere dode er één te veel is, zijn bij deze ramp gelukkig heel weinig doden gevallen op de eilanden. (Ter illustratie: door de tsunami in 2011 in Japan vielen circa 16.000 doden.)

Toch is de betekenis anders omdat de eilanden onderdeel van het Koninkrijk der Nederlanden zijn. Het is daarmee ‘minder ver van ons bed’ en krijgt een andere dynamiek: er is crisisberaad van het kabinet, er zijn inzamelingsacties op radio en tv, et cetera.

De eilandbewoners en het bestuur staan voor de gigantische taak alles weer begaanbaar te maken, mensen te voorzien in hun primaire levensbehoeften, en een begin te maken met de wederopbouw. Die wederopbouw betreft niet alleen woningen, scholen, gebouwen, gezondheidszorg en infrastructuur, maar ook de economie als geheel. Het toerisme, een zeer belangrijke bron van inkomsten, lijdt – zeker in het begin – ernstig onder deze ramp.

De bevolking in Sint-Maarten is tot veel in staat, maar hun veerkracht krijgt weinig kans zonder middelen van buitenaf. Het gaat nu eerst om noodhulp, maar daarna zeker ook om hulp bij de wederopbouw en herstel van de gemeenschap. Door het verlies van huis en buurt, werk en inkomen, bezittingen, scholen en andere zaken die belangrijk zijn, staat ook de mentale gezondheid onder druk. Door het verlies van al deze materiële en immateriële voorzieningen ontstaat stress, en voorkomen moet worden dat deze stress als ziekmaker gaat fungeren. Het is niet de ramp op zich die voor langdurige trauma en stress zorgt, maar de afwezigheid van adequate hulp in de nasleep ervan. Het herstel van voorzieningen is dus een belangrijke interventie voor de mentale gezondheid van de bevolking en eerdergenoemde rampen tonen aan dat het maanden tot jaren kost.

Het was voor velen ongetwijfeld zeer angstaanjagend. Veel mensen zullen wat ze gezien, gehoord, gevoeld en gedaan hebben tijdens de ramp, zeker in de eerste weken, moeilijk kunnen loslaten. Voorstelbaar is het verdriet en de wanhoop die slachtoffers zullen voelen. Alhoewel deze emoties beschouwd worden als normale reacties op abnormale gebeurtenissen, kunnen ze het leven behoorlijk ontregelen. Ter vergelijking: drie weken na de vuurwerkramp in Enschede bleek ongeveer zeventig procent van de getroffen bewoners daar ernstig last van te hebben. Er waren bijna geen bewoners die nergens last van hadden. Dat zal bij de slachtoffers van Harvey en Irma niet anders zijn, ook gelet de uitkomsten van studies na Katrina en vele andere orkanen die over de Verenigde Staten raasden.

Onderzoek en ervaring in de afgelopen decennia laten zien dat een deel langere tijd last houdt van bijvoorbeeld slaapproblemen, opdringende herinneringen, verdriet, angst, vermoeidheid, boosheid, en neerslachtigheid. Bij een minderheid zijn deze klachten dermate ernstig en langdurig dat er sprake is van psychopathologie, zoals een posttraumatische stressstoornis (PTSS). Het beïnvloedt het leven structureel negatief.

Een bron van frustratie is vaak de wijze waarop hulpbehoevenden zich bejegend voelen door overheden

Al die empirische onderzoeken maken ook duidelijk dat de ernst en duur van deze gevolgen wel degelijk beïnvloedbaar zijn. Daarbij gaat het in eerste instantie niet om effectieve psychologische traumabehandelingen, maar om zeer concrete, praktische hulp en steun bij de wederopbouw. Bekend is bijvoorbeeld dat slachtoffers die hun huis hadden verloren, of te kampen hadden met zware schade, veel meer (ernstige) klachten hadden dan getroffenen bij wie dat niet het geval was. Als met deze wederopbouw voortvarend aan de slag wordt gegaan, wordt voorkomen dat deze bron van stress chronisch wordt, en frustraties de boventoon gaan voeren. Hetzelfde geldt voor andere bronnen van stress. Uitgesloten moet worden dat – zoals na de aardbevingen in Italië – grote groepen bewoners na een jaar nog steeds geïmproviseerd moeten leven, leerlingen niet naar school kunnen en dergelijke. Ondertussen kunnen plannen worden gemaakt en uitgevoerd om zorg te verlenen aan nooddruftigen, kinderen en volwassenen, die te kampen hebben met ernstige psychische klachten. Met andere woorden, hoe langdurig de effecten zijn heeft het Koninkrijk voor een belangrijk deel zelf in de hand.

Een bron van frustratie is vaak de wijze waarop hulpbehoevenden zich bejegend voelen door overheden. Dat is een belangrijke les geweest van de Bijlmerramp.

Een ander punt is de grote aandacht voor het bewaken van de openbare orde. In de media zien we zeer frequent zwaarbewapende militairen op patrouille. Los van de relevante vraag hoe vaak ‘plunderingen’ uit levensnood worden geboren en of ze dan nog ‘plunderingen’ genoemd mogen worden, bieden zwaarbewapende militairen veelal geen oplossing voor alle andere genoemde (praktische) problemen. Het zal gaan om voldoende erkenning vanuit het Koninkrijk, met aansluitend die hulp die ook door de bevolking en bestuur als hulp wordt ervaren. Aansluiten bij hun behoeften is dan van groot belang.