Hoe doven van een popconcert genieten

Doof zijn en muziek luisteren, het lijkt een onmogelijke combinatie. Maar met trilvloeren, signdancers en visuele kunst kunnen ook mensen zonder gehoor genieten van een concert.

Gebarentolk Mirjam Stolk vertaalt op de foto’s een regel uit het nummer Nobody’s wife van Anouk. Foto's Peter de Krom

Mocht je niet doof zijn, dan word je het wel als je zonder oordoppen staat op de plek waar Jessica de Waard en haar drie vrienden zich hebben opgesteld. De 24-jarige De Waard is sinds haar twintigste slechthorend, na een verkeersongeluk. De drie vrienden die mee zijn naar de popavond van de Woerdense vakantieweek zijn ook doof of slechthorend. Ze staan in de feesttent recht voor de boxen die de muziek van rock-coverband de Pinheads er zo hard uit blazen, dat je borstkas ervan trilt.

En dat is dan ook precies de bedoeling. Zo voelen de vier goed de trillingen van de muziek en hebben ze goed zicht op het podium én op speciale muziektolk Mirjam Stolk. Zij staat op een geïmproviseerd opstapje achter het dranghek.

Na een avond concerthoppen met het viertal ontstaat niet het idee dat dit tweederangsmuziekbeleving is. „,Ik vind het super awesome!” zegt Jessica glunderend halverwege het concert van hoofdact Golden Earring. „De band is heel expressief. Ik krijg helemaal de vibe van de muziek mee.” Haar vriend Brian (20) playbackt ondertussen uit volle borst When the lady smiles mee, vriend Sam (17) doet een treffende luchtgitaar-imitatie en ze maken filmpjes en gekke foto’s van elkaar. Het opvallendste verschil met andere vriendengroepen is dat ze met elkaar praten in gebarentaal en hun blik regelmatig richten op tolk Mirjam Stolk, die zich staat uit te leven. Jessica: „Ik ben trots dat Mirjam hier is. Zij is een bekendheid in ons wereldje, echt een ster.”

Mirjam Stolk is in Nederland één van de weinige muziektolken, ook wel signdancers genoemd. Signdancen is een combinatie van playbacken, gebaren en dansen; ook voor horenden leuk om naar te kijken. Het doet denken aan een hartstochtelijke fan die alle teksten uit het hoofd kent en helemaal opgaat in de muziek. „Ik krijg vaak reacties vanuit het horende publiek dat ze ervan hebben genoten”, zegt Mirjam Stolk. „Dat vind ik mooi; zo sla je een brug tussen die twee werelden. Maar ik ben er uiteindelijk voor het dove publiek. Ik wil dat zij het gevoel, de songtekst en de beleving van het nummer zo goed mogelijk meekrijgen.”

160 nummers voorbereiden

Stolk verwierf enige bekendheid nadat ze in tv-programma Mooi! Weer de Leeuw het lied Blijf tot de zon je komt halen op een gepassioneerde manier muziektolkte. Later vroeg De Leeuw haar dat ook te doen tijdens één van zijn Symphonica in Rosso-optredens. Nu post ze regelmatig filmpjes op YouTube met haar signdance-vertolkingen van nummers als Amigo van Chef’s Special of Ed Sheerans Shape of you. „Het is mijn uitlaatklep. Ik hield altijd al van muziek en dansen en tijdens mijn opleiding als gebarentolk kwam ik erachter dat ik dat kon combineren.”

Zo vertolkte Mirjam Stolk Amigo van Chef’Special.

Nu is Stolk ieder jaar te vinden bij de twee grootste festivals voor doven en slechthorenden en soms signdancet ze op aanvraag, zoals bij een bruiloft of een regulier concert. „Ik vind het geweldig om te doen, maar het is maar een klein onderdeel van mijn werk. Ik denk dat ik zo’n vijf tot tien keer per jaar als signdancer optreed.”

Dat beperkt aantal komt mede door de vele uren die de voorbereiding van een concert vergen. Voor de concertavond in Woerden moest ze 160 nummers voorbereiden. Dat betekent: de setlists opvragen bij de bands, alle teksten doornemen, Engelse woorden opzoeken die ze niet kent, gebaren opzoeken die ze even niet paraat heeft. Ter voorbereiding voor deze avond heeft Stolk „toch wel een paar avonden een paar uur” gezeten. „In één nummer van Golden Earring komt bijvoorbeeld het woord ‘valk’ voor. Dat gebaar wist ik niet, dus dat zoek ik op. Zo loop ik alle teksten door. Ik wil niet dat ik daarop blijf hangen tijdens het optreden.”

De teksten tolkt ze niet letterlijk woord voor woord, vertelt ze snel tussen twee nummers door.

„Het is meer een creatieve interpretatie, waarbij het erom draait dat je het grote geheel overbrengt. De zinnen maak je sowieso compacter. Dus de zin ‘het is mooi weer buiten’, wordt bijvoorbeeld ‘mooi - weer - buiten’. En ik probeer er enigszins poëzie in te stoppen, of te zorgen dat het rijmt. Dat is niet makkelijk, want gebarentaal heeft een hele eigen grammatica, maar ik doe mijn best.”

Een leuk extraatje

Een signdancer is voor een dove een leuk extraatje in de muziekbeleving. Als je de muziek niet (optimaal) kunt horen, moet je andere bronnen aanboren om er toch van te kunnen genieten. Saïd Jamal (28) is een expert op dat gebied: hij is doof en werkt mee aan Mutesounds, een jaarlijks muziekfestival voor doven en slechthorenden. Jamal vertelt in een café in Utrecht dat hij met de juiste multi-zintuigelijke benadering echt kan genieten van muziek. „Ik luister bijvoorbeeld graag naar Michael Jackson. De combinatie van zijn hoge stem – hoge tonen kan ik met mijn gehoorapparaat een beetje horen – met de zware baslijn werkt heel goed voor mij. Als ik dan mijn hand op de boxen leg voor de beat en de teksten en de videoclip zie op YouTube, vind ik dat echt geweldig.” Niet alle soorten muziek kan hij waarderen. „Een klassiek concert waar je naar een pianist kijkt die zo” – hij doet alsof hij lusteloos op een toetsenbord typt - „,een half uur lang pingelt en dat je daarna moet klappen. Nou, wát een dynamiek! Daar vind ik dus niks aan.

En zo doet Stolk All Shook Up van Elvis Presley.

„Door alle zintuigen aan te spreken, heb je denk ik een rijkere muziekbeleving”, zegt Jamal. „Dat is ook voor horenden een bijzondere ervaring. Het zou mooi zijn als die twee werelden meer geïntegreerd zouden raken.”

In Woerden loopt de avond op zijn eind. De Pinheads doen nog een laatste set, met onder andere een cover van Your sex is on fire. Met een verontschuldigende lach gebaart Mirjam Stolk de tekst. De vriendengroep heeft ’m door, na twee keer het refrein, en herhalen voor elkaar overdreven de gebaren. Hilariteit alom. Jessica de Waard: „Dit soort dingen kunnen we veel beter volgen dankzij Mirjam. Vroeger, toen ik nog volledig kon horen, kon ik een liedje na één keer luisteren moeiteloos meezingen. Nu moet ik de songteksten eerst lezen en het lied heel vaak opnieuw luisteren. Het kost dus wat meer moeite, maar ik kan nog steeds mijn emoties in muziek kwijt. Zoals dit”, ze knikt naar haar vrienden die nog steeds staan te lachen en rocken op de muziek, „dit is helemaal geweldig.”

De vertolking van Nobody’s Wife van Anouk.