Cultuur

Interview

Interview

Foto Ariel Zambelich/NPR

Dit is de man die Trump kan dwarsbomen

Stephen Breyer

De hoogste rechters van de VS mijden de publiciteit. De ‘progressieve’ Stephen Breyer is de laatste hoop van de Democraten – maar hoe lang nog? ‘Ik doe trouw mijn rek- en strekoefeningen.’

Vlak nadat Donald Trump vorig jaar november de presidentsverkiezingen had gewonnen, werd Stephen Breyer op straat aangesproken door een wildvreemde man. „Sinds de verkiezingsuitslag hoop ik dat u gezond blijft”, zei de man. Breyer wist even niet hoe hij moest reageren op dit dubieuze compliment. „‘Dank u’, antwoordde ik. ‘Ik hoopte het zelf ook al vóór de verkiezingen’.”

De gezondheid van rechter Stephen Breyer is een zaak van nationaal belang geworden in de Verenigde Staten. Breyer werd in 1994 voor het leven benoemd tot rechter in het Hooggerechtshof in Washington, het hoogste Amerikaanse rechtscollege. Het toetst landelijke en lokale wetgeving aan de Grondwet en kan wetten blokkeren die daarmee in strijd zijn.

Van de negen rechters zijn vijf voorgedragen door een Republikeinse president, en vier, onder wie Breyer, door een Democraat. De Republikeinen hebben dus niet alleen het Witte Huis en het Congres in handen, maar ook het machtige Hooggerechtshof. Die meerderheid is wel broos: de conservatieve rechter Anthony Kennedy stemt vaak mee met de vier progressieve rechters. Het Hooggerechtshof is zo het enige instituut van betekenis waar Democraten nog hopen op oppositie tegen Trump.

Deze week nog besliste het Hof over Trumps omstreden inreisverbod voor reizigers uit zes overwegend islamitische landen. Deze afgezwakte versie van een eerder door de rechters verworpen verbod, mag voorlopig doorgaan; dit najaar bepaalt het Hof of het inreisverbod moslims discrimineert en daarmee ongrondwettelijk is.

Breyer, die tegen de instandhouding van het verbod stemde, weet dat er gekletst wordt in Washington. Hij is 79. Wat als hij fysiek of mentaal achteruitgaat? Kan hij het nog wel opbrengen? Een pensionering, of plotseling overlijden van Breyer zou een rampscenario voor de Democraten zijn, omdat Trump Breyers opvolger mag voordragen. Zijn belangrijkste opdracht is: fit blijven.

Denkt u na over wat er gebeurt als u zich terugtrekt?

„O, ja. Ik wil nu niet met pensioen. Maar het gaat op een dag wel gebeuren.”

Hoe stelt u progressieven gerust die zich daar zorgen om maken?

„Ik fietste veel, maar ik ben al drie keer gevallen.” Hij tilt zijn rechterarm moeizaam op. „Deze kant kan ik niet goed meer gebruiken. Van binnen is er veel aan me gesleuteld. Maar ik doe trouw mijn rek- en strekoefeningen in de ochtend. Ik jog, op een laag tempo. En ik mediteer elke dag.”

Breyer staat op en pakt zijn iPhone. Hij opent een meditatie-app. Als een gong gaat, gaat hij zitten in een stoel op zijn werkkamer, op de bovenste verdieping van het gerechtshof in Boston. Zijn lange armen laat hij rusten op de stoelleuning. Hij sluit zijn ogen. „Ik denk aan mijn lichaam, van boven naar beneden, en dan weer terug. Dertig minuten lang, tot de gong opnieuw gaat. Ik denk even aan niets anders. Alles wat me normaal bezighoudt is er, en het is er niet. Een merkwaardig gevoel.”

Zijn ogen gaan weer open. Breyer: „Mijn bloeddruk ging de laatste tijd omhoog tijdens intensieve zittingsdagen. Ik weet niet eens of het officieel mediteren is, maar mijn vrouw Joanna heeft me deze app gesuggereerd. Wanneer ik klaar ben, voel ik me weer ontspannen. Als jij straks weg bent, ga ik ook nog even mediteren.”

De negen rechters van het Amerikaanse Hooggerechtshof hebben in Amerika de status van iconen uit de populaire cultuur. De zwijgzame Clarence Thomas, die al jaren bijna geen woord heeft gezegd. De fragiele Ruth Bader Ginsburg, ‘Notorious RBG’, een fenomeen onder progressieven en feministen. De rechters worden behandeld in de roddelbladen, tussen de filmsterren en modellen. Stephen Breyer haalde deze week entertainmentsite TMZ. Het nieuws was dat Groundhog Day zijn favoriete film is.

Voor, van links naar rechts: Ruth Bader Ginsburg, Anthony M. Kennedy, John G. Roberts, Clarence Thomas, Stephen Breyer. Achter, van links naar rechts: Elena Kagan, Samuel Alito Jr., Sonia Sotomayor, Neil Gorsuch.Foto Shawn Thew/EPA

Stephen Breyer staat bekend als de meest pragmatische van het gezelschap. De vrolijkste ook. Hij houdt het leven graag licht. Tobben? Ja, vroeger wel, na een lastige uitspraak. „Nu denk ik: ik zat er misschien naast, maar ik heb mijn best gedaan.”

De hoogste rechters van Amerika koesteren een aura van mysterie. Hun zittingen mogen niet op beeld worden vastgelegd. De meeste rechters mijden de openbaarheid, ook Breyer. Volgende week zaterdag geeft hij in Tilburg de Nexus-lezing, een zeldzaam moment waarop de rechter uit de schaduw treedt.

Het gebouw van het Hooggerechtshof, een neoclassicistische kolos in het centrum van Washington, symboliseert die afstandelijkheid: een ontzagwekkende trap, grote marmeren zuilen. Breyer heeft een hekel aan het gebouw, zegt hij. „Het maakt mensen bang, het is bedoeld om mensen te intimideren. Je moet omhoogklimmen naar de troon van de rechter. Zo zie ik mijn werk niet. Mensen leven samen, en hebben soms problemen. Ik zie mijn taak veel beperkter. De rechter mag nooit in het middelpunt staan.”

De bescheiden instelling van Stephen Breyer strookt niet met zijn enorme macht. Breyer en zijn acht collega’s hebben het laatste woord in Washington. Ze kunnen de macht van Congres en president beperken. Ze gaan over de kwesties die Amerika het sterkst verdelen. Ze legaliseerden het homohuwelijk. Ze keurden Obamacare goed, het nieuwe zorgstelsel van Barack Obama. Ze beslisten de omstreden presidentsverkiezingen van 2000 in het voordeel van George W. Bush.

De rechter mag nooit in het middelpunt staan.

Maar Breyer protesteert als hij ‘progressief’ genoemd wordt. Hij wil de Grondwet handhaven, zegt hij. En hij wil president en Congres zo min mogelijk voor de voeten lopen. Zij zijn gekozen, hij niet. Hij koestert zijn vriendschap met zijn conservatieve collega’s, vooral de bombastische Antonin Scalia, die in 2016 overleed.

Breyer: „Ik verwijt de journalistiek dat ze dit niet zien: over de helft van de tachtig zaken die we elk jaar behandelen, zijn we het volkomen eens. Een spannende stemming, 5-4, komt maar in 20 procent van de zaken voor. Hoe vaak is het voorgekomen dat Nino [een koosnaam voor Scalia] een stemming beslissend beïnvloedde? In het jaar voordat hij stierf: bij vier zaken, vijf hooguit. Het komt niet zo vaak voor als mensen denken.”

Rechter Stephen Breyer. Foto Ariel Zambelich/NPR

Maar dat zijn meestal wel de meest polariserende kwesties.

„Welnee. Dat zeggen journalisten altijd, omdat er iets glamourachtigs aan zit.”

Politiseert de rechtspraak?

„Nee.”

Dit Hof staat onder politicologen bekend als het meest ideologische, meest conservatieve in decennia. Ziet u dat ook zo?

„Wat is conservatief? Als jurist zou ik zeggen: hoe terughoudend ben je om wetten van het Congres of van een staat te vernietigen? Zo beschouwd ben ik de grootste conservatief die hier rondloopt.”

Maar het benoemingsproces is toch zeer politiek? De benoeming van rechter Merrick Garland door Barack Obama, werd geblokkeerd door Republikeinen in de Senaat. Ze wachtten tot Trump in het Witte Huis zat, en stemden voor de conservatief Neil Gorsuch.

„Politici moeten zich met ons bemoeien. Zo worden ze populair. Mensen vragen me vaak: is het niet vreselijk dat dit land zo verdeeld is? Ja, zeg ik dan altijd, het is vreselijk. Dan vragen ze: vindt u ook niet dat het Congres daar iets aan moet doen? Nee, zeg ik dan. Kijk eerst eens in de spiegel. Politici gedragen zich zo, omdat hun kiezers dat willen. Anders zijn ze na de volgende verkiezing zo vervangen. Wil je meer gematigdheid? Goed, stem dan op gematigde politici. Zo niet, dan moet je leven met de leiders die we hebben.”

In de kern gaat het conflict tussen conservatieven en progressieven in het Hooggerechtshof over de interpretatie van de Grondwet. Behoudende rechters als Clarence Thomas zien de Grondwet als een statisch document. Bij iedere zaak stellen zij zich de vraag wat de opstellers van de Grondwet ooit met hun tekst bedoeld hadden. Dat zijn de ‘originalisten’. Breyer, en zijn progressieve collega’s, zijn rekkelijker. De Grondwet zien zij als een levend document, dat je steeds opnieuw moet interpreteren.

In deze video legden we uit waarom Trumps benoeming voor het Hooggerechtshof zo belangrijk is

In de praktijk betekent het dat Breyer kritisch over de doodstraf denkt, of over vrij vuurwapenbezit. Hij is sterk voor positieve discriminatie van minderheden. Een heikel politiek onderwerp, omdat de regering-Trump met een onderzoek bezig is naar het toelatingsbeleid van scholen. Breyer is hierin gevormd door zijn opvoeding in het multiculturele San Francisco van de jaren vijftig, zegt hij. „Ik heb daar geleerd: je moet groepen die zijn buitengesloten een kans bieden in de mainstream van de samenleving. Als je onder mensen van een ander ras bent, een andere religie, dan ga je die ander als mens zien. Zo zit de mens in elkaar.”

Toch ziet hij zichzelf als een man van het midden. „Het is goed dat wij in het Hof fundamenteel anders over de wereld denken. Het dwingt me na te blijven denken over mijn eigen overtuigingen. Er wonen meer dan 300 miljoen Amerikanen in dit land, met heel verschillende opvattingen. We hebben een Burgeroorlog gehad, de verdeeldheid is enorm. Het is een wonder dat we als land nog bij elkaar zijn.”

Conservatieven willen de wet gebruiken om de samenleving te veranderen, zei rechtswetenschapper Cass Sunstein, een van uw beste vrienden, eens. Progressieven krijgen de kritiek uit eigen kring dat ze minder activistisch zijn, waardoor hun invloed beperkter is.

„Ik ben het daar niet mee eens. Ik heb in 2015 nog een protest van 43 pagina’s geschreven, waarin ik de doodstraf verwierp als ‘wreed’.”

Er wonen meer dan 300 miljoen Amerikanen in dit land, met heel verschillende opvattingen. We hebben een Burgeroorlog gehad, de verdeeldheid is enorm. Het is een wonder dat we als land nog bij elkaar zijn.

U doet uw best om het goed te kunnen vinden met uw ideologische tegenstanders. Dat is ongebruikelijk in een land waar links en rechts elkaar nauwelijks meer kennen.

Als je alleen openstaat voor inzichten die je al had, is de baan van rechter niet erg geschikt. Emoties moet je nooit de overhand laten nemen. In alle jaren dat ik in het Hof werk, heb ik hier nooit iemand horen schreeuwen. Buiten ons gebouw zeggen mensen gemene dingen over elkaar, niet hier.”

Breyer heeft het talent precies tegen de heersende mode in te gaan. Hij doet dat met plezier, zegt hij. Breyer is een ‘internationalist’. Terwijl president Trump een politiek van America First belooft, pleit Breyer juist voor méér internationale samenwerking. Zo wil hij jurisprudentie uit andere landen gebruiken in het Hof. „Vergelijk het met architectuur. Een goede architect gebruikt de eigen geschiedenis, lokale kenmerken, maar gebruikt ook internationale invloeden. Dat zou in het recht ook moeten gebeuren.”

De wind waait in Washington uit een heel andere hoek.

„Sommige mensen” – hij noemt Trump niet bij naam – „vinden dat we beter af zijn door ons af te sluiten. Maar wat is het plan? Dat is er niet.”

Heeft u een verklaring voor de mate waarin het populisme in uw land aan kracht heeft gewonnen?

„Mijn vrouw is psycholoog, zij heeft daar een term voor: verplaatsing. Je bent boos op onderwerp A, en richt je woede op onderwerp B. In dit geval: ze waren boos als ze hun zin niet kregen, en gaven de schuld aan de wereld, en buitenlandse invloeden. Dan hoor je bijvoorbeeld: ach, die rechters zijn maar een vriendenkliek. Ze regelen alles onderling.”

Achter zijn zonnige voorkomen is Breyer een bezorgde man. „Een rechter is zwak”, zei hij eens. Waarom zou een samenleving naar een rechter luisteren? Breyer heeft geen leger, geen megafoon, geen knuppel. Zijn gezag is broos, want de rechtsstaat is broos. Hij zegt: „Als je het vertrouwen verwoest in instituties, dan heb je niets meer over. Alles is gebaseerd op kennis, afspraken. Het is zo simpel, het kan op een Chinees gelukskoekje. Maar het gebeurt nu veel te weinig.”

Het was toenmalig president Bill Clinton die in 1994 Stephen Breyer voordroeg voor het Hooggerechtshof. Foto David Ake/AFP

Trump valt de rechterlijke macht regelmatig aan. Hij had het over ‘zogenaamde rechters’, noemt de rechtspraak ‘traag’, en begon een campagne tegen een rechter met Mexicaanse ouders.

„Dat waren zware beledigingen. Heel grof. En tegelijkertijd denk ik: mensen zullen ons altijd aanvallen, of ze nu president zijn of niet.”

Ondermijnde hij daarmee het instituut, en daarmee ook u?

„Rechters moeten tegen een beetje kritiek kunnen. Je had eens door het Diepe Zuiden moeten rijden na ‘Brown v. Board of Education’ [een uitspraak van het Hof in 1954, die segregatie in het onderwijs ongrondwettelijk noemde]. Mijn God! Toen hing het overal vol met beledigende teksten tegen Opperrechter Earl Warren. Dat hebben we ook overleefd.”

Maar nu gaat het om een president.

„Dat is zijn probleem, niet het mijne.” Hij zegt het zacht zingend.

Bent u bang voor…

(Hij kapt de vraag af.) „Als ik bang word, dan ga ik bij mijn vrouw in therapie. Mijn vader was jurist. Ik vroeg hem eens om raad over mijn vak. Hij had maar drie woorden voor me: ‘Doe je werk’. Ik draag zijn horloge nog altijd. Als ik het zie, denk ik weer aan die woorden.”

De roman Heart of Darkness (1899) van Joseph Conrad heeft grote invloed gehad op Breyer. In de scène die het meeste indruk op hem maakte, staart Marlow, de hoofdpersoon, in Congo naar een verwoest schip. „Iemand vraagt hem, op filosofische toon: ‘Wat heeft de mens nodig?’ Marlow antwoordt: ‘Klinknagels. Dat is alles wat ik nu nodig heb.’ Die les heb ik onthouden. Ik moet nuchter blijven, ik kan me niet verliezen in gefilosofeer.”