Als de populairste YouTuber het n-woord gebruikt

Game-YouTuber PewDiePie (57 miljoen volgers) maakte live een racistische opmerking. Een gamestudio dwong hem hun games niet meer te gebruiken voor zijn video’s. Kan dat zomaar?

Een stream als alle andere. YouTuber Felix ‘PewDiePie’ Kjellberg speelt voor een internetpubliek van ruim 30.000 man het schietspel PlayerUnknown’s Battlegrounds. Dagelijkse kost voor Kjellberg: met 57 miljoen abonnees op zijn YouTube-kanaal heeft hij het populairste kanaal op het videoplatform van Google. Plotseling scheldt hij een tegenstander uit voor „nigger”. Hij lijkt zich eerst van geen kwaad bewust. Dan bedenkt hij zich: „Ik bedoelde het niet slecht…”

Maar het kwaad is geschied. De terloopse opmerking is voor Sean Vanaman, mede-eigenaar van gamestudio Campo Santo – overigens niet de ontwikkelaar achter het spel dat Kjellberg speelde – de druppel: „Ik ben dit kind beu dat steeds meer kansen krijgt om geld te verdienen aan wat wij gemaakt hebben”, tweet Vanaman op 10 september. „Hij is erger dan een latente racist: hij verspreidt ranzig afval dat reële schade toebrengt aan de cultuur rond de [game-]industrie”, ging hij verder.

Kjellberg verdient enorm goed aan zijn streams: Forbes schatte zijn inkomen vorig jaar op vijftien miljoen dollar. Kjellberg is interessant voor adverteerders omdat hij jongeren bereikt, iets waar andere media niet goed in slagen. Juist om deze reden had Kjellberg een contract met Disney, dat Kjellberg hielp met de productie en promotie van zijn video’s en vervolgens deelde in de advertentie-inkomsten. Maar toen betaalde Kjellberg twee mensen vijf dollar om een bord met de tekst ‘Death to all Jews’ omhoog te houden en daar een video van te maken. Disney verbrak het contract.

Lees meer over de eerdere controverse rondom PewDiePie: YouTuber PewDiePie vindt Hitler-grap entertainment

Campo Santo liet YouTube Kjellbergs filmpjes verwijderen waarin haar spel Firewatch figureert via een beroep op de Amerikaanse copyrightwetgeving, de Digital Milllenium Copyright Act (DMCA). Met een DMCA-claim kan een website gesommeerd worden om content van rechthebbenden te verwijderen.

Mag Vanaman dit zomaar doen? Zijn actie lijkt op misbruik van de DMCA-wetgeving, vindt Rejo Zenger, onderzoeker bij privacygroep Bits of Freedom. „Het is een selectief verzoek dat niet draait om auteursrecht, maar het censureren van een YouTuber die hem niet aanstaat.” YouTube is bijna-monopolist op de videomarkt: vloggers kunnen nauwelijks ergens anders heen. Juist dat maakt de situatie lastig. Dient een bedrijf een DMCA-claim in, dan haalt YouTube een video offline. Een tegenclaim is mogelijk maar het verwerken kan dagen of zelfs weken in beslag nemen. Ondertussen is de kans dat een video nog veel aandacht krijgt verkeken. Na drie terechte DMCA-claims wordt het kanaal van YouTube gehaald, een enorm risico voor professionele YouTubers.

Harmonie

Gameontwikkelaars zetten wel vaker DMCA-claims in, niet altijd om puur auteursrechtelijke redenen. Dat overkwam de populaire YouTuber Jim Sterling (half miljoen volgers) nadat hij zich kritisch uitliet over de games van ontwikkelaar Digital Homicide. Het bedrijf diende een claim in tegen het filmpje. Dat werd meteen offline gehaald, maar Sterling wist YouTube te overtuigen van zijn gelijk. Vervolgens sloeg Digital Homicide terug met een zeldzame smaadzaak. Sterlings advocaten kregen het bedrijf zover om de aanklacht in te trekken voordat deze de rechter haalde.

Er wordt amper geprocedeerd omdat de game-industrie en de YouTube-community een relatie hebben waar ze beiden beter van worden. Deze symbiose is simpel: YouTubers hebben de auteursrechten van een game in bruikleen en verdienen daaraan via advertenties op hun filmpjes. Dit wordt getolereerd omdat er gratis reclame gemaakt wordt voor het spel. „PewDiePie heeft misschien een paar duizend dollar verdiend aan Firewatch, maar Firewatch heeft zelf tien keer meer verdiend aan de video van PewDiePie”, zegt de Nederlandse gamevlogger Kwebbelkop.

Volgens Rami Ismail, mede-eigenaar van gamestudio Vlambeer, kunnen rechtszaken die harmonie verstoren: „Ze scheppen een precedent”, laat hij weten in een privébericht op Twitter. „Ze kunnen een onomkeerbare en industriewijde, vernietigende impact hebben voor zowel YouTubers als game-ontwikkelaars.”

Gedoogbeleid

Om een DMCA-claim juridisch af te slaan, moet je bewijzen dat je om rechtmatige redenen gebruik maakt van het materiaal (‘fair use’), zoals bij citeren, parodiëren of becommentariëren. Lastige kost voor YouTube: de hoeveelheid video’s op het platform is enorm en het is nog vrijwel onmogelijk om met een automatisch algoritme te bepalen of iets bijvoorbeeld een parodie is. Daarbij blijft fair use een grijs gebied door het uitblijven van rechterlijk uitspraken.

Vanwege het tekort aan jurisprudentie is na jaren wildgroei van game-YouTubers nog steeds niet duidelijk in hoeverre een opname van een videogame of een livestream kan gelden als fair use. Vanaman staat dan ook volledig in zijn recht, zegt Christiaan Alberdingk Thijm, als advocaat gespecialiseerd in zaken rond internet, technologie en intellectueel eigendom. „Het copyright ligt bij het gamebedrijf: zij hebben de look and feel, de karakters, enzovoort, ontworpen.” De discussie over het auteursrecht woedt al decennia. Het verschil met nu is de schaal, zegt Alberdingk Thijm: „De huidige generatie YouTubers zijn geen standaardgebruikers meer, maar sterren die geld verdienen aan streams. Het is zeer de vraag in hoeverre er dan sprake is van fair use.”

Als iemand niet wil dat ik zijn spel speel, dan haal ik het filmpje offline.

Het huidige systeem is eigenlijk een „gedoogbeleid” schrijft ontwikkelaar Ismail: „Een conflict ontstaat zodra een YouTuber iets doet waar een ontwikkelaar niet mee geassocieerd wil worden, en winst maakt terwijl er schade aan het merk of de morele code van de ontwikkelaar ontstaat.” Ontwikkelaars en YouTubers moeten volgens hem bij elkaar gaan zitten om échte oplossingen te bedenken, waarbij wordt afgesproken wie welke rechten heeft.

Vooralsnog proberen YouTubers, bang voor verlies aan inkomsten, het de game-industrie vooral naar de zin te maken. Kwebbelkop: „Als iemand niet wil dat ik zijn spel speel, dan haal ik het filmpje offline. PewDiePie mag van mij zeggen wat hij wil, maar hij moet wel beseffen dat woorden consequenties hebben.”

In een nieuwe video maakt Kjellberg uitgebreide excuses. Hij noemt de DMCA-claim „teleurstellend”. Kjellberg is ervan overtuigd dat hij een rechtsgang zal winnen, maar hij wil niet „iedereens tijd verspillen”. Het grijze gebied blijft nog even in stand.

Correctie: In het oorspronkelijke artikel klopte de specifieke leus die PewDiePie op een bord liet zetten niet. Het is ‘Death to all Jews’, niet ‘I hate Jews’.