Recht & Onrecht

We zijn allemaal kijkers en surveillanten geworden

In de surveillance maatschappij is het verschil tussen degene die kijkt en bekeken wordt niet meer duidelijk. Bob Hoogenboom in de Politiecolumn over de vrijwillige overgave van de burger aan de overheid.

Computer hacker working on laptop late at night in office

Sharon Stone speelt de hoofdrol in de erotische thriller Sliver uit 1993. Zij betrekt een appartement in een wolkenkrabber in New York. Vanaf het begin worden geheime camerabeelden van haar door de film gesneden.

Iemand kijkt naar haar. Continu. Niet alleen Sharon Stone wordt bekeken ook alle andere bewoners van het gebouw. We zien beelden van ruzies, liefde maken, cocaïnegebruik, een zelfmoord in de douche en Sharon Stone die masturbeert in bad. Iemand kijkt constant in ieder appartement.

Sharon Stone krijgt een telescoop van een onbekende en weet niet goed wat ze er mee aan moet. Maar zij kijkt erdoor. Kijken fascineert ons. Op een avond ziet zij door de telescoop een appartement. Een stel dat lichamelijk met elkaar is. De man staat achter de vrouw. Zij kijkt ook door een telescoop naar Sharon Stone. We kijken en tegelijkertijd worden we bekeken. Zij schrikt maar kijkt dan weer.

Dwars door

Een scene later gaat zij met een bewoner naar de sportschool. We zien voyeuristische blikken over en weer. De sportschool man verleidt haar en we zien tientallen schermen waarop dat alles te zien is. Vanuit verschillende hoeken. Surveillance is deze dagen de naam van een heuse academische discipline. Over de wijze waarop surveillance dwars door het weefsel van onze samenleving dringt. Google als de alles ziende technologische God met algoritmeplagen die in onze ziel kijkt.

Dave Eggers in De Cirkel die een soort allesomvattend Facebook optekent. De Don Juan van de sportschool blijkt de eigenaar te zijn van de wolkenkrabber. Hij heeft een control room met dozijnen beeldschermen. Hij dringt in ieder appartement door en penetreert de levens van de bewoners. Zij hebben geen geheimen voor hem. Andere films worden gebruikt in de surveillance studies om de aanwezigheid van alles doordringende observaties in beeld te brengen. Das Leben der Anderen, de Duitse film over de Staatssicherheit (Stasi) in Oost-Duitsland bijvoorbeeld. (tekst vervolgt onder video)

De Stasi had Inoffizielle Mitarbeiter. Naar schatting werkte 1 op de 50 inwoners van de DDR samen met de Stasi. Een klassieker is The Conversation van de jonge Francis Ford Coppola uit 1974. Een paranoïde surveillance-expert krijgt gewetenswroeging als hij er achter komt dat hij onderdeel is van een politieke samenzwering. De film is gemaakt tijdens de Watergate-jaren en laat de mogelijkheden en misbruik van technische surveillance zien. ‘This is a world of hidden mikes and two-way mirrors a world where nothing is private’.

Bekeken

De sportschoolman is de Grote Surveillance Man, hij laat Sharon Stone in de control room. Zij ziet beelden van alle appartementen. ‘Jij kijkt naar hen? Al de tijd?’ Verontwaardiging. Maar op enig moment gaat ze aan de slag met het controlepaneel en raakt gefascineerd. Hij zegt ‘je lijkt een kind met een nieuw speelgoed’. Zij vraagt ‘heb je ons opgenomen’. ‘Ja’, antwoordt hij, ‘wil je het zien?’ Zij antwoordt ‘ja’. Zij kijken naar de opnames en worden weer opgewonden.

Het onderscheid tussen diegene die kijkt en wordt bekeken is niet meer duidelijk. Facebook kijkt, maar miljarden mensen leveren vrijwillig tekst, beelden en geluid van hun leven. We doen hetzelfde op andere social media. We zijn ‘observant’, ‘dader’ en ‘slachtoffer’ tegelijkertijd maar geven er niet om.

We kijken met plezier naar Enemies of the State, een thriller over het misbruik van de technologische inlichtingencapaciteit van de National Security Agency (NSA). En vullen netjes ons ESTA-formulier in voordat we naar de VS reizen. De gegevens gaan door databanken en als we voor de vriendelijke douanefunctionaris staan is een irisscan louter een formaliteit.

Fascinatie

 

Het is niet alleen de technologie die onze lichamen en geesten overneemt maar we zijn het zelf die ons overgeven aan overheden, Facebook, Amazon en social media in een nimmer aflatend Sharon Stone gedrag. We zijn. Soms walgen we er van. We zijn medeplichtig omdat we het vrijwillig doen. Soms zijn we gefascineerd. De eigenaar van de wolkenkrabber is natuurlijk de anonieme gever van de telescoop aan Sharon Stone. Ook zij gaat kijken. We zijn allemaal kijkers, surveillance subjecten, daders, slachtoffers en een enkeling is een criticaster geworden. Maar dat laatste moeten we niet overdrijven. Tegelijkertijd amuseren we ons dood aan (erotische) politieke thrillers. Een kleine vrijwel uitgeroeide stam ergens in de nieuwe wildernis van de rechtsstaat maakt zich nog wat druk over dit alles. Maar ook zij en de rest van Wakker Nederland kijkt voor het slapen gaan nog even snel naar Facebook, Tinder, Twitter, Baddoo, LinkedIn en Instagram en laat digitale voetstappen achter voor wie er in geïnteresseerd is.

De Politiecolumn verschijnt wekelijks en wordt geschreven door deskundigen uit de politiewereld.

 

Blogger

Bob Hoogenboom

Bob Hoogenboom is hoogleraar fraude en regulering aan Nyenrode waar hij 'fraude en witwassen' in de accountantsopleiding en 'governance/corporate governance & pps' in het modulair MBA-programma doceert. Samen met Marc Schuilenburg geeft hij het mastervak 'Politie en Veiligheid' aan de VU. Bob schrijft blogs op maatschappijenveiligheid.nl en accountant.nl over actuele fraude- en politievraagstukken en twittert als @abhoogenboom. Sinds 1988 is hij als part time docent verbonden aan de Politieacademie. Voor zijn proefschrift Het Politiecomplex (1994) ontving hij de Publicatieprijs van de Stichting Maatschappij en Veiligheid.