Ambitieuze Juncker belooft veel. Té veel?

Vijf ambities van de Europese Unie

Jean-Claude Juncker wil een minder ingewikkelde en transparantere EU, die haar rol in de wereld gaat opeisen. Wat zei Juncker en wat bedoelde hij?

Foto Jean-François Badias / AP

Hij had een verrassing beloofd, en dat werd het. Met zijn ‘State of the Union’ in het Straatsburgse Europarlement overviel Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker woensdag vriend en vijand. Niet alleen populisten kregen ervan langs in de belangrijkste Europese toespraak van het jaar. Ook Emmanuel Macron werd niet gespaard.

Juncker twijfelt er niet aan dat de Franse president het beste voorheeft met Europa. Maar in Macrons ideeën, zoals een apart parlement voor de eurozone, ziet hij weinig. Net als Macron vindt ook Juncker dat de democratische controle op Europees niveau flink moet worden versterkt. Maar zijn we dan wel gebaat bij nóg een institutie erbij? Nee, vindt Juncker. Wil je de betrokkenheid van nationale parlementen en burgers vergroten, dan moet je de EU niet nóg ingewikkelder maken dan ze al is, maar juist vereenvoudigen.

Ter illustratie deed hij het radicale voorstel om zijn eigen baan van Commissievoorzitter te fuseren met die van Donald Tusk, die de Europese Raad van regeringsleiders leidt. „Dit is niet gericht tegen mijn goede vriend Donald, met wie ik in de laatste drie jaar naadloos heb samengewerkt”, zei Juncker. Maar „Europa zou gemakkelijker te begrijpen zijn als er één kapitein aan het roer zou staan”.

Haalbaar of niet – Juncker legt de vinger op de zere plek: de EU ís ingewikkeld.

Om die reden ziet Juncker ook geen brood in een apart parlement of een aparte begroting voor de eurozone, zoals Macron gepassioneerd bepleit. En een Europese minister voor financiën? Goed idee, vindt Juncker, maar dan wel ingebed in bestaande structuren. Hij wil dat zo’n minister tevens lid is van de Commissie. „We hebben geen parallelle structuren nodig”, aldus Juncker.

Ook het idee van ‘kopgroepen’, waarbij sommige landen meer samenwerken dan anderen, ziet Juncker niet zitten. Want de kloven binnen de EU, tussen oost en west, noord en zuid, landen mét en zonder euro, moeten worden gedicht. Hij stelt daarom voor om (Oost-Europese) niet-eurolanden aan te moedigen om de Europese munt in te voeren.

Een minder ingewikkelde en transparantere EU wil Juncker dus. En een EU die haar rol opeist in de wereld – onder meer door nieuwe internationale handelsverdragen te sluiten en meer te investeren in een gezamenlijke defensie-infrastructuur.

De kansen in de EU liggen „voor íedereen” voor het oprapen in deze „unie van vrijheid.” Een vrijheid, zei Juncker, die we soms als iets te vanzelfsprekend beschouwen. „Voor die vrijheid moeten we blijven strijden.”

  1. EU-bestuur op de schop

    Europa functioneert beter als we de voorzitters van de Europese Commissie en de president van de Europese raad fuseren tot één president. Dit is niet omdat ik iets tegen mijn vriend Donald Tusk heb, met wie ik al drie jaar goed samenwerk.

    Jean-Claude Juncker vindt het dubbele voorzitterschap van de EU onduidelijk naar de burger toe. Trouwens ook voor buitenlandse regeringsleiders. Zo dacht Donald Trump onlangs in een gesprek met Europees Raadspresident Donald Tusk dat hij met Juncker zaken deed – een gênante maar veel voorkomende fout.

    De voorzitter van de Europese Commissie stelt daarom voor om zijn eigen baan te fuseren met die van Europees ‘president’ Donald Tusk. Volgens Juncker zou het samenvoegen van beide functies efficiënter zijn.

    Haalbaar lijkt zijn voorstel niet. Tijdens de eurocrisis groeide het gremium van EU-leiders, aangestuurd door Raadspresident Tusk, uit tot de belangrijkste politieke machtsfactor in Brussel, vaak ten koste van de Europese Commissie, maar ook noodgedwongen: de Europese Raad bleek in crisissituaties sneller te kunnen schakelen dan de ambtelijk ingestelde Commissie. Europese hoofdsteden zullen hun machtspositie niet snel willen afstaan of delen.

    „Levensgevaarlijk”, vindt VVD-europarlementariër Hans van Baalen het voorstel. „Eén president, voor Commissie en Raad, maakt de lidstaten monddood.” Ook Junckers voorstel om een aparte Europese minister van financiën te installeren „zet lidstaten, waaronder Nederland, volledig buitenspel”, aldus de VVD’er.

  2. Allemaal aan de euro

    Als we willen dat de euro ons verenigt, mag het niet langer de munt zijn van een select gezelschap van landen

    Ook als het gaat om de euro is de EU een onoverzichtelijk geheel, met landen die de Europese munt wel hebben en een groep, vooral in Oost-Europa, die nog niet zo ver is. Die fragmentatie maakt de EU kwetsbaar, betoogde Juncker woensdag. Hij pleit daarom voor invoering van de euro in alle landen. Wettelijk moet dat overigens ook – het EU-lidmaatschap houdt in principe ook de verplichting in om op termijn de Europese munt over te nemen. Maar het moet sneller, wat Juncker betreft. Om landen te helpen aan de eurocriteria te voldoen, wil hij daarom extra geld en technische assistentie beschikbaar stellen, een soort bonus die weifelaars – en die zijn er sinds de eurocrisis – over de streep moet trekken. Juncker brak ook een lans voor ‘de Europese pijler van sociale rechten’ en een grotere consensus over wat sociaal rechtvaardig is en wat niet. Hierover zal in november een top plaatsvinden in het Zweedse Gothenburg.

  3. Legale routes voor vluchtelingen naar Europa

    Legale migratie is een noodzaak

    Juncker toonde zich trots dat de EU – dankzij de Turkije-deal – „de instroom van migranten weer onder controle heeft”. Maar hij ergert zich aan sommige lidstaten, zoals Hongarije, die weigeren om migranten op te nemen. „Europa moet het continent blijven dat solidair is met mensen die op de vlucht zijn voor vervolging.”

    Juncker roept op – in de strijd tegen mensensmokkelaars – om legale vluchtroutes voor migranten naar Europa te openen. Vanuit humanitair oogpunt. Maar ook, zegt Juncker, omdat legale migratie een noodzaak is in Europa, dat snel vergrijst. Juncker wil daarom dat de EU ijvert voor de opname van „capabele” migranten die nodig zijn op de Europese arbeidsmarkt.

    Juncker hield het bij dit warme pleidooi; concrete voorstellen had hij niet. Hoe wil Juncker die legale migratie dan voor elkaar krijgen? PvdA-Europarlementariër Kati Piri heeft twijfels over de haalbaarheid. Junckers plannen moet allereerst weerklank vinden bij de Europese regeringsleiders.

  4. Lees ook deze vooruitblik op Junckers State of the Union: Het elan is terug in Europa
  5. Kloven overbruggen

    In een Unie van gelijken kan geen sprake zijn van tweederangsburgers

    Juncker wil de kloven in de EU dichten, tussen oost en west, noord en zuid, landen mét en zonder euro. Hij ziet daarom ook niks in een Europa van ‘kopgroepen’, waarbij sommige landen een voorhoede zouden vormen, een populair idee in West-Europa.

    Probleem is alleen: het geduld met Oost-Europese lidstaten is de laatste tijd flinterdun. Eerst deden ze moeilijk tijdens de migratiecrisis toen ze weigerden om vluchtelingen op te nemen. En recentelijk zijn er aan de lopende band problemen rondom de rechtsstaat in Hongarije en Polen, waar de regering zich ingrijpend bemoeit met de rechterlijke macht en een beschermd oerbos dreigt te kappen, ondanks een (tijdelijk) kapverbod van het Europese Hof van Justitie.

    Juncker zei: „De rechtsstaat is niet optioneel in de EU, het is een must.” Maar hij herhaalde niets te voelen voor ‘twee snelheden’ in de EU. „Europa moet ademen met beide longen. Anders zal ons continent naar adem happen.” De EU, zei hij, is „een Unie”.

  6. Maar… is er wel eensgezindheid?

    Mijn hoop is dat Europeanen op 30 maart 2019 (de Brexit-deadline) wakker worden in een Unie waar we stáán voor onze gedeelde waarden

    Maar het debat over hoe Juncker EU’s toekomst wil vormgeven is al losgebarsten. Nederlandse politici bijvoorbeeld hebben overwegend al zuinig gereageerd. Zelfs D66, de meest uitgesproken pro-Europese partij, vindt dat Juncker soms erg voor de troepen uitloopt.

    Vooral de federale vergezichten die Juncker schetste, zoals één Europese minister van financiën, kunnen in Den Haag op weinig sympathie rekenen. Demissionair premier Rutte zei dat hij niet zo’n „romanticus” is en citeerde de vroegere Duitse Bondskanselier Helmut Schmidt die ooit opmerkte dat iemand die visie zoekt naar de oogarts moet.

    Volgens demissionair minister Koenders (Buitenlandse Zaken, PvdA) zullen „80 tot 90 procent” van Junckers ideeën over verdere Europese samenwerking nooit tot besluitvorming leiden.